(1) ਛੂੰਹਦੇ ਆਏ ਕਵੀਸ਼ਰ ਕਿੱਸੇ ਲੈ ਲੈ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਂ। ਕਿਸੇ ਧਿਆਏ ਰਾਮ ਤੇ ਲਛਮਣ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਸੀਤਾ ਮਾਵਾਂ। ਕਿਸੇ ਪਿਆਏ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੁਰਾਰੀ, ਕਿਸੇ ਸੇਵੀਆਂ ਗਾਵਾਂ। ਕਿਸੇ ਪਿਆਏ ਦੇਵ ਦੇਵੀਆਂ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੱਕੀਆਂ ਥਾਵਾਂ। ਬਹੁਤੇ ਧਿਆ ਧਿਆ ਮੁਰਸ਼ਦ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਰਚਨਾਵਾਂ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਧਿਆ ਕੇ ਕਵਿਤਾ ਰਾਣੀ ਰਚਦੇ ਨੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ। ਹੁਣ ਤਕ ਆਏ ਮਿਲਾਂਦੇ ਸ਼ਾਇਰ ਏਸੇ ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਾਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਕੀਕਰ ਦੱਸ ਸ਼ਹੀਦਾ! ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਾਂ ਮਿਲਾਂ? ਤੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਸਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਨਾਂ। ਸਦ ਕੁਰਬਾਨੇ ਕੀ, ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਲੱਖ ਕੁਰਬਾਨੇ ਜਾਂ। ਨਾ ਕੋਈ ਅੱਲਾ ਸੇਵਾਂ ਸੂਰਿਆ, ਨਾ ਕੋਈ ਰੱਬ ਧਿਆਂ। ਤੇਰੀ ਵਾਰਤਾ ਛੋਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾ, ਲੈ ਲੈ ਤੇਰਾ ਹੀ ਨਾਂ। ਇਨਕਲਾਬ ਨੂੰ ਧਿਆਏ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿੱਸਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਾਂ। ਇਨਕਲਾਬ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇ ਮੈਂ ਚਾਹੇ ਮਰ ਜਾਂ। (2) ਕੀਤੇ ਕਈਆਂ ਕਵੀਆਂ ਕਿੱਸੇ ਦਰਦਾਂ ਪ੍ਰੀਤਾਂ ਵਾਲੇ। ਵੰਝਲੀਆਂ ਰਾਂਝੇ ਤੇ ਹੀਰਾਂ, ਰਾਮਾਂ ਸੀਤਾਂ ਵਾਲੇ। ਪੀਰਾਂ, ਭਗਤਾਂ, ਗੁਰੂਆਂ, ਵਲੀਆਂ, ਧਰਮ ਸ਼ਰੀਅਤਾਂ ਵਾਲੇ। ਇਸ਼ਕ ਹਕੀਕੀ, ਰੱਬੀ ਪ੍ਰੀਤਾਂ, ਪੁੰਨ ਪੁਨੀਤਾਂ ਵਾਲੇ। ਜਤੀਆਂ, ਸਤੀਆਂ, ਹਠੀਆਂ, ਤਪੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤਾਂ ਵਾਲੇ। ਯੂਸਫ਼ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲੈਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਹਾਰਾਂ ਜੀਤਾਂ ਵਾਲੇ। ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਲੁਕਾਂਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਗੀਤਾਂ ਵਾਲੇ। ਲੁੱਟਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਂਦੇ ਪਰਦਾ 'ਖ਼ੈਰ ਖ਼ਰੀਤਾਂ ਵਾਲੇ'। ਲੀਡਰ ਅਤੇ ਲੁਟੇਰੇ ਰਲ ਕੇ ਕਾਲੀਆਂ ਨੀਤਾਂ ਵਾਲੇ। ਭੁੱਲ-ਚੁੱਕ ਕਰਦੇ ਮਾਫ਼ ਲੁੱਟ ਦੀ ਕੌਮੀ ਪ੍ਰੀਤਾਂ ਵਾਲੇ। ਪਤਿਤ-ਉਧਾਰੂ ਬਣਦੇ ਖ਼ਚਰੇ ਰਹਿਤ ਸ਼ਰੀਤਾਂ ਵਾਲੇ। ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਮੈਂ ਗੀਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ, ਇਹ ਬਦਨੀਤਾਂ ਵਾਲੇ। ਗੁਣ ਗਾਵਾਂਗਾ ਤੇਰੇ ਸ਼ਹੀਦਾ, ਕੌਮੀ ਪ੍ਰੀਤਾਂ ਵਾਲੇ। ਗੰਦ ਜੋ ਕਰਦੇ ਸਾਫ਼ ਲੁੱਟ ਦਾ, ਜੰਤਕ ਰੀਤਾਂ ਵਾਲੇ। (3) ਸ਼ਾਇਰ ਸ਼ੇਅਰ ਹੁਨਰ ਪਏ ਵੇਚਣ, ਲੈਂਦੇ ਗਿਣ ਗਿਣ ਦੰਮ। ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਲਪੇਟਣ, ਮਿੱਠੇ ਮਹੁਰੇ ਸੰਮ। ਬੜੇ ਬੜੇ ਸੁੰਦਰ ਦਿਲ ਵਿਕਦੇ, ਕਰਦੇ ਜੋ ਛੰਮ-ਛੰਮ। ਏਥੇ ਕਈ ਕਵੀ ਦਿਲ ਕੁੜਕਣ, ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਖੰਮ। ਤੇਰੀ ਸੁੱਚ ਸਚਿਆਈ ਬਖਸ਼ੇ, ਮੈਨੂੰ ਨਵੇਂ ਠਰੰਮ। ਗੌਂ ਗੌਂ ਤੇਰੀ ਵਾਰ ਸ਼ਹੀਦਾ ਬਣ ਜਾਂ ਤੇਰੇ ਸੰਮ। ਤੇਰੇ ਵਾਂਗਰ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਬਣ ਜਾਵਾਂ ਮੈਂ ਜੰਮ। ਤੂੰ ਹੈਂ ਮੇਰੇ ਤਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਿਲ ਮੇਰੇ ਦਾ ਥੰਮ੍ਹ। ਤੇਰੀ ਖ਼ਾਤਰ ਜਾਨ ਵੀ ਮੇਰੀ ਆ ਜੇ ਭਾਵੇਂ ਕੰਮ। ਵੀਰ, ਤੇਰੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਉੱਤੇ ਚੱਲੇ ਮੇਰੀ ਕਲਮ। ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਆਖ ਸੁਣਾਉਣਾ, ਗਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਅਗੰਮ। ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਕਾਣੋਂ ਕੱਢ ਦੇਣੀ ਇਕ ਦੰਮ। ਕਵੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ੇਅਰ ਕੀ ਕਹਿਣੇ ਜੋ ਸੁੱਖ ਰਹਿਣੇ ਚੰਮ। ਸਾਹਿਤ-ਰਚਨਾ ਸੂਰਮਤਾਈ, ਸੂਰਮਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ। (4) ਮਾਰਗ ਬੰਦ-ਖਲਾਸੀ ਵਾਲਾ, ਸੁਹਣੀ ਰੀਤ ਪੁਰਾਣੀ। ਦੇਂਦੀ ਆਈ ਚਾਨਣ ਜਿਹਨੂੰ ਅਕਲੋਂ ਵੱਧ ਕੁਰਬਾਨੀ। ਗੁਰਬਤ, ਭੁੱਖ, ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਨੱਪੇ ਸੱਭੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ। ਉੱਭਰੀ ਪਰ ਪਾਤਾਲਾਂ ਹੇਠੋਂ ਜੰਤਾ ਦੀ ਸੁਲਤਾਨੀ। ਮੌਤਾਂ ਦੇ ਸਾਏ 'ਚੋਂ ਲਿਸ਼ਕੇ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗਾਨੀ। ਸੁਰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਸੁਹਿਰਦ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਰਤ-ਮਾਂ ਦੀ ਜਵਾਨੀ। ਓਸ ਜਵਾਨੀ ਵਾਲੀ ਸਾਰੀ ਕਰਨੀ ਕਥ ਸੁਨਾਣੀ। ਜਿਹਦੇ 'ਚੋਂ ਜੋ ਜੰਮੇ, ਜੰਮੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਨੀ। ਦੁਰਲੱਭ ਏਕਾ, ਸ਼ਹਿਦ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੁਹਣੀ ਸ਼ਾਨ ਸੁਹਾਣੀ। ਜਿਸ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਹਉਮੈ ਤਜਦਾ ਮਾਨਵ ਅਣਖ-ਧਿਆਨੀ। ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਰੋਂ ਰੀਤ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਾਲੀ ਗਈ ਪਛਾਣੀ। ਤਲੀ 'ਤੇ ਧਰ ਕੇ ਜਾਨਾਂ ਤੁਰ ਪਏ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਾਣੀ। ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਰੀਤ ਪੁਰਾਣੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਸਾਂ ਸਲਾਹੁਣੀ। ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਨੱਚੇ ਮੇਰੀ ਕਾਨੀ। (5) ਮੇਰੀ ਕਾਨੀ ਸਾਫ਼-ਬਿਆਨੀ, ਖੌਲ੍ਹੇ ਲਹੂ ਇਨਸਾਨੀ। ਕਾਨੀ ਕਿ ਪੰਜ-ਫੂਲਾਂ ਰਾਣੀ, ਗਾਵੇ ਆਸ਼ਕ ਬਾਣੀ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਹੋਈ ਜੀਵਨ ਸੈ ਲਾਸਾਨੀ। ਕੱਢ ਪਾਤਾਲੋਂ ਧਰਮੀ ਜਾਲੋਂ ਚਾੜ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਅਸਮਾਨੀ। ਤੜਫੇ ਭੁੱਖਣ ਭਾਣਾ ਕੋਈ ਝੂਰੇ ਜੇ ਕੋਈ ਜਵਾਨੀ। ਵਿਚ ਬਹਾਰਾਂ ਪਲਟਣ ਲੋਚਾਂ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਵੀਰਾਨੀ। ਆਪਣੀ ਕਾਨੀ ਆਪਾਂ ਯਾਰੋ, ਲੋਕ-ਅਮਾਨਤ ਜਾਣੀ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਹ ਨੌਕਰਿਆਣੀ, ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੀ ਰਾਣੀ। ਹਾਕਮ ਇਹਦੀ ਜੀਭ ਕਟਾਂਦੇ, ਕਹਿੰਦੇ : ਚੁੱਪ ਕਰਾਣੀ। ਅਸਾਂ ਨਾ ਮਿਥਣੇ ਹਾਕਮ ਸ਼ਾਕਮ, ਦੇ ਦੇਣੀ ਕੁਰਬਾਨੀ। ਮੇਰੀ ਕਾਨੀ ਨਿੱਘ ਆਸਾਂ ਦਾ ਤੇ ਰੂਹਾਂ ਦੀ ਜਵਾਨੀ। ਜ਼ਬਰਾਂ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਵਾਂਗਰਾਂ ਕੱਟੇ ਮੇਰੀ ਕਾਨੀ। ਮੈਂ ਭਾਵੇਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਬੰਦਾ ਹੁਨਰ ਮੇਰਾ ਲਾਫ਼ਾਨੀ। ਮੇਰੀ ਕਾਨੀ ਵਿਚ ਰਵਾਨੀ ਜਿਉਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ।

ਤੇਰਾਂ ਅੱਸੂੰ, ਅਠਾਈ ਸਤੰਬਰੋਂ ਸੀ ਵਾਰ ਸ਼ਨੀ ਤੇ ਵਕਤ ਸਵੇਰ ਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ ਉੱਨੀ ਸੌ ਸੱਤ ਸੀ ਈਸਵੀ ਦਾ ਪਹਿਰਾ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਰਾਜ ਹਨੇਰ ਦਾ ਸੀ। ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਘਰ ਜੰਮਿਆ 'ਭਗਤ' ਪੁੱਤਰ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਕਿਰਨਾਂ ਕੇਰਦਾ ਸੀ। ਆਕੀ ਰਚ ਲਿਆ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਹੀ, ਉਹਨੂੰ ਜ੍ਹਿਦਾ ਉਲਾਂਭੜਾ ਦੇਰ ਦਾ ਸੀ। ਬਾਬੇ, ਆਖਦੇ, ਸੱਦਿਆ ਜੋਤਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੰਡਤ ਪੱਤਰੀ ਫ਼ੋਲ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋਇਆ। ਸੂਰਜ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਮੱਥੇ ਬਾਲ ਦੇ ਜੀ, ਇਹਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਹੈ ਲੁੱਪ ਹੋਇਆ। ਗੁੱਝਾ ਰਹਿਣਾ ਨਾ ਏਸ ਜ਼ਮਾਨਿਆਂ ਤੋਂ ਕਦੀ ਚਾਨਣਾਂ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਛੁੱਪ ਹੋਇਆ! ਤਖ਼ਤਾ ਮਿਲੇਗਾ ਜਾਂ ਤਖ਼ਤ ਏਸ ਨੂੰ ਜੀ : ਪੰਡਤ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਫੇਰ ਚੁੱਪ ਹੋਇਆ। ਬਾਪ ਬੈਂਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੇ ਝੱਲ ਕੇ ਤੇ ਰੋਗ ਲਾ ਲਿਆ ਜਦੋਂ ਅਧਰੰਗ ਵਾਲਾ। ਤੇਈ ਸਾਲ ਦੇ ਚਾਚੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਹ ਨੇ ਜੀਵਨ ਧਾਰਿਆ ਜਦੋਂ ਮਲੰਗ ਵਾਲਾ। ਚੌਥੇ ਸਾਲ ਤੱਕ ਖੇਡਿਆ ਨਾਨਕੇ ਹੀ ਬਾਲ ਨਿਕਲਿਆ ਲਾਡਲਾ ਹੰਗ ਵਾਲਾ। ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਸੀ ਡੂੰਘ ਤੇ ਡਿੰਗ ਉਹਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਸਾਜਿਆ ਸੀ ਬੰਦਾ ਸੰਗ ਵਾਲਾ। ਸੰਗ ਵਿਚ ਬਹਾਦਰੀ ਵੱਟਦੀ ਏ, ਜਦੋਂ ਮਿਲੇ ਮੌਕਾ ਇਹਨੂੰ ਖਿੜਨ ਦਾ ਵੀ। ਚੇੜ੍ਹ ਚੜ੍ਹੇ ਜਦ ਕਿਸੇ ਸੰਗਾਊ ਦਿਲ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਜਾਏ ਮਿਲ ਏਸ ਨੂੰ ਤਿੜਨ ਦਾ ਵੀ। ਬਾਜ਼ੀ ਜਾਨ ਦੀ ਲਾਣ ਤੋਂ ਸੰਗਦਾ ਨਾ, ਹੀਆ ਕਰੇ ਪਹਾੜ ਸੰਗ ਭਿੜਨ ਦਾ ਵੀ। 'ਭਗਤ' ਨਾਮ ਬਣਿਆਂ ਅਣਖ ਕੌਮ ਦੀ ਦਾ, ਕੌਮੀ 'ਲਾਜ' ਤੋਂ ਜ਼ੁਲਮ ਸੰਗ ਕਿੜਨ ਦਾ ਵੀ। ਕੋਈ ਸ਼੍ਰੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਦਾ ਸਿੰਘ ਸੂਰਾ ਬੰਦੀ ਖ਼ਾਨਿਓਂ ਜਾਪਦਾ ਛੁੱਟਣਾ ਸੀ। ਕੌਮੀ ਅਣਖ ਜੋ ਗੋਰਿਆਂ ਲੁੱਟ ਖਾਧੀ ਉਹਦਾ ਸੁੱਕਿਆ ਬੂਟੜਾ ਫੁੱਟਣਾ ਸੀ। ਸੰਧੂ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਜੱਦ ਨੂੰ ਭਾਗ ਲੱਗੇ ਦਾਣਾ-ਪਾਣੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦਾ ਖੁੱਟਣਾ ਸੀ। ਬਾਲ ਨਾਲ ਬੰਦੂਕ ਦੇ ਖੇਡਦਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਬੂਟੜਾ ਪੁੱਟਣਾ ਸੀ।

ਨੌਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਪੋਤੇ ਨੂੰ ਲੈ 'ਬਾਬਾ' ਖਟਗੜ੍ਹ ਆਇਆ। ਆਪਣਾ ਪਿੱਛਾ, ਸੀਰ ਸ਼ਰੀਕਾ 'ਭਗਤ' ਨੂੰ ਆਣ ਵਿਖਾਇਆ। ਰੋਜ਼ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੋਤਾ ਪੁੱਛੇ: ਕੌਣ ਸੀ ਚਰਮਿਕ ਰਾਇਆ? ਇਕ ਦਿਨ ਬਾਬੇ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਸੁਣਾਇਆ। ਆਖਣ ਲੱਗੇ: ਲੈ ਸੁਣ ਬੱਚੂ, ਵਿਥਿਆ ਚਰਮਿਕ ਰਾੱ ਦੀ। ਜਿਸ ਨੇ ਅਸਕੰਦਰ ਜੇਤੂ ਦੀ ਗੁੱਡੀ ਕਹਿਣ ਘੁਮਾ 'ਤੀ। ਮਾਰ ਮਾਰ ਕੇ ਤੇਗਾਂ ਰੱਖੀ ਧਰਤੀ ਪੰਜ-ਦਰਿਆ ਦੀ। ਅੱਜ ਤੱਕ ਉਹਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇਂਦੇ ਸੂਰ ਵੀਰ ਨੇ ਆਦੀ। ਆਪਾਂ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹਾਂ, ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਗੁਰ-ਭਾਈ। ਰਹਿਣ ਨਾ ਦੇਣੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦਾਸੀ ਭਾਰਤ ਮਾਈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਸਾਡੇ ਚਰਮਿਕ ਉਮਰ ਲਗਾਈ। ਕਾਇਮ ਰੱਖਣੀ ਜਿਹੜੀ ਸਾਡੇ ਵੱਡਿਆਂ ਰੀਤ ਚਲਾਈ। ਪੋਤਾ ਆਖੇ: 'ਬਾਬਾ ਜੀ, ਅੱਜ ਦੱਸੋ ਖੋਲ੍ਹ ਕਹਾਣੀ। ਸਾਡੇ ਪੁਰਖੇ ਚਰਮਿਕ ਬਾਬੇ ਵਾਰੀ ਜਦੋਂ ਜਵਾਨੀ। ਜਦੋਂ ਓਸ ਨੇ ਕੱਢ ਵਿਖਾਈ ਦੇਸੋਂ ਲੋਟੂ ਢਾਣੀ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਕਦੇ ਨਾ ਆਏ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਫੇਰ ਯੂਨਾਨੀ। ਬਾਬਾ ਆਖੇ: ਸੁਣ ਲੈ ਪੋਤੇ! ਸੁਣ ਲੈ ਫਿਰ ਮਨ ਲਾ ਕੇ। ਕਿੱਦਾਂ ਸਾਡੇ ਪੁਰਖੇ ਪੁੱਗੇ ਅਗਨੀ ਦੇ ਵਿਚ ਨ੍ਹਾ ਕੇ। ਆਪਣੀ ਕੁਲ ਨੂੰ ਲਾਜ ਨਾ ਲਾਈ ਮਰ ਗਏ ਗੁੱਸਾ ਖਾ ਕੇ। ਕਿੱਦਾਂ ਉਹਨਾਂ ਕੱਢੀ ਗੁਲਾਮੀ ਅਪਣਾ ਕਣ ਕਣ ਲਾ ਕੇ। ਛੇੜ ਵਾਰਤਾ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਮੁੱਢੋਂ ਸੁੱਢੋਂ ਕੁਲ ਦੀ। ਦੱਸਿਆ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਾਲੀ ਚਰਮਿਕ ਪੱਗ ਪੰਜਾਬੀ ਰੁਲਦੀ। ਕੋਲ ਬਹਾ ਕੇ 'ਭਗਤ' ਪੋਤਰਾ ਜਾਚੀ ਛਾਤੀ ਫੁੱਲਦੀ। ਗੱਲ ਗੱਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਜਾਵੇ ਪੋਤੇ-ਮਨ ਵਿਚ ਘੁਲਦੀ। (ਬਾਬਾ ਕਹਾਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ) ਰਾਵੀ ਨੇੜੇ ਨਗਰ ਨਾਰਲੀ ਸੰਧੂ ਜੱਟਾਂ ਦਾ। ਜਿਥੇ ਘੁੱਗ ਵਸਦੇ ਸਨ ਲੋਕੀ, ਝੁਰਮਟ ਹੱਟਾਂ ਦਾ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਝਗੜਾ ਮੂਲ ਨਾ ਕੋਈ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਵੱਟਾਂ ਦਾ। ਚਰਮਿਕ ਸੰਧੂ ਕੁਲ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਸੀਆ ਭੱਟਾਂ ਦਾ। ਗਾਉਂਦੇ ਜਾਪਣ ਨਦੀਆਂ, ਨਾਲੇ, ਕੰਵਲਾਂ ਵਾਲੀ ਢਾਬ। ਚੰਬੇ ਵਾਂਗੂ ਖਿੜੇ ਸਭਿਅਤਾ ਹੱਸੇ ਮੁਲਖ ਪੰਜਾਬ। ਪੋਰਸ ਜਿਹਾ ਦਿਲਾਵਰ ਮੱਲੇ ਜੇਹਲਮ ਅਤੇ ਚਨਾਬ। ਜੱਗ ਜਾਣੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੋ ਕੀਤੀ ਅਸਕੰਦਰ ਦੇ ਬਾਬ। ਚਰਮਿਕ ਦੇ ਸੂਰੇ ਸੈਨਾਨੀ : ਕੌਣ ਲਿਆਵੇ ਤਾਬ। ਸੜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕੁਕਨੂਸਾਂ ਸਮ ਯਵਨੀ ਬਣੇ ਉਕਾਬ! ਮਰ ਮਰ ਕੇ ਵਿੰਹਦੇ ਰਹੇ ਸੂਰੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਖ਼ਾਬ! ਚਰਮਿਕ ਰਾਜਾ ਲਲ੍ਹਕਰ ਮਾਰੇ : ਜੀਵੇਗਾ ਪੰਜਾਬ! ਰਹੇ ਸਿਰਲੱਥ ਸੂਰੇ ਜੂਝਦੇ ਧੰਨ ਧੰਨ ਕਹੇ ਜਹਾਨ। ਛੱਡ ਨਾਰਲੀ ਚਰਮਿਕ ਨੀਂਗਰ ਪੁੱਜਾ ਖਟਗੜ੍ਹ ਆਣ। ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਸੁੰਦਰ ਚਤੁਰ ਸੁਜਾਨ। ਗੜ੍ਹੀ ਤੇ ਸਾਰਾ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਵੀ, ਖੱਟ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਦਾਨ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇਹ ਥਾਂ ਅਖਵਾਈ 'ਖਟਗੜ੍ਹ' ਬੰਗੇ ਕੋਲ। ਚਰਮਿਕ ਸੰਧੂ ਰਾਖਾ ਇਹਦਾ, ਜਿਗਰੇ ਵਾਨ ਅਡੋਲ। ਏਸ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਰਾਣੀ ਸੀ ਅਨਭੋਲ। ਭਾਵੇਂ ਸਹਿਮੇ ਸਹਿਮੇ ਰਹਿੰਦੇ ਉਹਦੇ ਕੁੱਲ ਕਲੋਲ। ਸੰਧੂ ਸੁਪਨੇਹਾਰਾ ਜੀਅ ਸੀ ਐਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮ। ਵੱਸ ਵਿਚ ਉਹਦੇ ਕਾਮਦੇਵ ਸੀ, ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵਾਮ। ਕਦੀ ਕਦੀ ਭਾਵੇਂ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਉਹ ਰਾਣੀ ਦਾ ਨਾਮ। ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਹਰਦਮ ਡਾਢਾ ਬੇ-ਆਰਾਮ। ਇਕ ਦਿਨ ਰਾਣੀ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ : ਹੇ ਮੇਰੇ ਸਿਰਤਾਜ। ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ, ਸੁਹਣੇ ਆਸਨ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਸੋਹੇ ਤਾਜ। ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਉਂ ਉਪਰਾਮ ਨੇ ਮੇਰੇ ਸੰਧੂ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ? ਇਹ ਭੋਲੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਹੱਸਿਆ ਪੰਜ-ਦਰਿਆ ਦਾ ਬਾਜ਼। ਇਕਦਮ ਉਹਦੇ ਡੌਲੇ ਫ਼ਰਕੇ, ਉੱਚੀ ਹੋ ਗਈ 'ਵਾਜ਼। ਆਖਣ ਲੱਗਾ : ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ ਆਪਣਾ ਰਾਜ। ਯੂਨਾਨੀ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ, ਰਾਣੀ, ਯੂਨਾਨੀ ਦਾ ਤਾਜ। ਰਾਜਨ ਅਖਵਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਆਵੇ ਲਾਜ। ਕਦਮ ਕਦਮ 'ਤੇ ਸਾਥੀ ਵਿਛੇ ਗੌਂਦੇ ਮਾਰੂ ਰਾਗ। ਆਪਣੇ ਰਾਗ ਦੀ ਅਗਨੀ ਦੇ ਸੰਗ ਲਾ ਗਏ ਸਾਨੂੰ ਜਾਗ। ਕੁਕਨੂਸਾਂ ਦੇ ਵਾਂਗਰ ਸੜ ਗਏ ਪੰਜ-ਦਰਿਆ ਦੇ ਨਾਗ। ਕਿਚਰ ਕੁ ਤੀਕ ਗੁਲਾਮਾਂ ਵਾਲੀ ਐਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਾਂ ਭਾਗ? ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਸੁਘੜ ਸਿਆਣੀ ਦੁਰਗਾ ਵਰਗੀ ਰਾਣੀ। ਤਜ ਕੇ ਭੋਲਾਪਣ ਪੰਜਾਬਣ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਪਛਾਣੀ। ਚਰਮਿਕ ਰਾੱ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ : "ਸੰਧੂ, ਉਲਝੀ ਨਾ ਰਹਿ ਤਾਣੀ। ਕੱਢ ਬਦੇਸ਼ੀ ਬਾਹਰ ਪੰਜਾਬੋਂ, ਤਾਂ ਪੀਵੀਂ ਤੂੰ ਪਾਣੀ।" "ਤਦ ਤੱਕ ਹਾਣੀ, ਸੇਜ ਮੇਰੀ ਨੂੰ ਮੂਲ ਨਾ ਵੇ ਤੂੰ ਮਾਣੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਆਜ਼ਾਦ ਨਾ ਹੋਵੇ ਮੁਕੇ ਨਾ ਲੁੱਟੂ ਢਾਣੀ। ਆਪਾਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਜਾਨ ਤੇਰੀ ਵੀ ਲੋਕ-ਅਮਾਨਤ ਜਾਣੀ।" ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸੂਰ ਵੀਰ ਨੂੰ, ਪੱਕਿਆਂ ਕਰਦੀ ਰਾਣੀ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਭਗਤੀ ਜਾਗੀ, ਪੋਤੇ! ਮਾਰੂ ਰਾਗ ਛਿੜੇ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਪਰਵਾਨੇ ਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਰਾਜ ਭਿੜੇ। ਯੂਨਾਨੀ ਦੇ ਭਾਲੇ ਅੱਗੇ ਦੇਸੀ ਖੂੰਡ ਤਿੜੇ। ਨਵੀਂ ਬਹਾਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਵਿਚ ਲੱਖਾਂ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ। ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਕੁੰਭ ਨਹਾਤੇ ਸਾਡੇ ਵੱਡ ਵਡੇਰੇ। ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਪਰਦੇਸੀ ਹਾਕਮ ਚੁੱਕੇ ਲੋਟੂ ਡੇਰੇ। ਬਾਹੂ-ਬਲੀ ਸਲਿਊਕਸ ਵਰਗੇ ਰਾਜੇ ਕੀਤੇ ਚੇਰੇ। ਕਰ ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬੀ ਧਰਤੀ, ਪੁਰਖੇ ਪੁੱਗੇ ਤੇਰੇ। ਚਰਮਿਕ ਸਾਡੇ ਸੰਧੂ ਬਾਬੇ ਖਟਗੜ੍ਹ ਡੇਰੇ ਲਾਏ। ਮੌਰੀਆਂ, ਕੁਸ਼ਾਨਾਂ ਤੇ ਗੁਪਤਿਆਂ ਆਪਣੇ ਰੰਗ ਵਿਖਾਏ। ਦਿੱਲੀ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨ ਹੰਢਾਏ, ਬਘਿਆੜਾਂ ਦੇ ਜਾਏ। ਪਾਪ ਦੇ ਜਾਂਞੀ ਜਮ ਬਣ ਬਣ ਕੇ ਧੁਰ ਕਾਬਲ ਤੋਂ ਧਾਏ। ਅਰਜਨ ਵਰਗੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੁੰਨੇ, ਸਰਮਦ ਵਰਗੇ ਮਾਰੇ। ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੇਡ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਕੀਤੇ ਸਾਕੇ ਭਾਰੇ। ਤੋਪ, ਤਿਫੰਗਾਂ, ਸੂਲੀ, ਫ਼ਾਂਸੀ ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਆਰੇ। ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਕੋਹੇ ਫਿਰ ਵੀ ਜ਼ਾਲਮ ਹਾਰੇ। ਫਿਰ ਆਏ ਗੋਰੇ ਇੰਗਲੈਂਡੋਂ ਬਣ ਭੋਲੇ ਵਣਜਾਰੇ। ਬੜੇ ਬੜੇ ਰਾਜੇ ਰਜਵਾੜੇ ਇਕੋ ਸਾਹ ਡਕਾਰੇ। ਕਿਤੇ ਨਾ ਵੇਖੇ ਏਨੇ ਖ਼ਚਰੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹਤਿਆਰੇ। ਜ਼ਾਲਮ ਜ਼ਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅੱਗੇ ਬਾਹੂ-ਬਲ ਵੀ ਹਾਰੇ। (ਭਗਤ ਸਿੰਘ) ਕੋਈ ਨਾ ਹੋਇਆ ਆਕੀ 'ਬਾ ਜੀ? ਕਿਸੇ ਨਾ ਜ਼ਾਲਮ ਠੱਲ੍ਹੇ?! ਕੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਰਾਜੇ, ਰਾਣੇ, ਸੋਢੀ, ਬੇਦੀ, ਭੱਲੇ!? ਕਿੱਥੇ ਸਨ ਜੋਗੀ, ਸੰਨਿਆਸੀ, ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਤੇ ਡੱਲੇ? ਕਿਤੇ ਨਾ ਚੁੱਕਿਆ ਸਿਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ? ਹਰ ਥਾਂ ਗੋਰੇ ਮੱਲੇ?! (ਬਾਬਾ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ) 'ਮੇਰਠ ਆਕੀ, ਝਾਂਸੀ ਗਰਜੀ, ਕੂਕੇ ਕੂਕ ਪਏ। ਜੱਟਾਂ ਨੇ ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲੀ, ਗ਼ਦਰੀ ਸ਼ੂਕ ਪਏ। ਪਰ ਲੋਕੀ ਸਨ ਗਿਆਨ-ਵਿਹੂਣੇ, ਸੁੱਤੇ ਘੂਕ ਪਏ। ਨੌਕਰ ਡਰੂ, ਡਰਾਕਲ ਟੋਡੀ ਪੀਲੇ ਭੂਕ ਪਏ।" "ਪਰ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਮੰਨਦੇ ਰਹਿਣਾ ਮਿੱਠੇ ਕਰਕੇ ਭਾਣੇ! ਆਖਰ ਤਾਂ ਇਕ ਦਿਨ ਉੱਠਣਗੇ ਧਰਮੀ ਦਾਸ ਨਿਤਾਣੇ। ਕਿਰਤੀ ਬਾਝੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਪਾਣੇ ਖ਼ਾਲੀ ਕੋਠੀ ਦਾਣੇ। ਲੋਕਾਂ ਬਾਝੋਂ ਕਿਹੜਾ ਕੱਢੇ ਦੇਸ਼ੋਂ ਲੱਟੂ ਢਾਣੇ!?" ਪੈਰੀਂ ਟੋਰ ਵਿਖਾਇਆ ਬਾਬੇ 'ਭਗਤ' ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਪੁਰਾਣਾ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਢਾਬਾਂ ਹੋਇਆ ਖਟਗੜ੍ਹ ਦਾ ਵੀਰਾਨਾ। ਫੇਰ ਵੀ ਜੀਂਦਾ ਨਾ ਚਰਮਿਕ ਦਾ, ਸੰਧੂ ਵੀਰ ਘਰਾਣਾ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਾਲ ਰਿਦੇ ਨਾ ਮੰਨਿਆ ਰੱਬੀ ਭਾਣਾ। ਰਾਤੀਂ, ਚੰਗੀ ਰਾਤ ਗਈ ਤਕ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ ਕਹਾਣੀ। ਰਾਜ ਬਦੇਸ਼ੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਤੇ ਦੇਸੀ ਵੰਡ ਕਾਣੀ। ਚਾਚੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਦਾਦੇ ਤੋਂ ਮੁਕਦੀ ਗੱਲ ਪਛਾਣੀ। 'ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਬਾਝੋਂ ਹਰ ਇਕ ਨੀਤੀ ਰਹੇ ਨਿਤਾਣੀ।' ਬਾਬਾ ਆਖੇ : ਚਰਮਿਕ ਰਾੱ ਸਨ ਕੁਕਨੂਸ ਪੰਛੀ ਪਾਲੇ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਪੀ ਗਏ ਜ਼ਹਿਰ ਪਿਆਲੇ। ਉਨ੍ਹਾ ਸਿਰ ਦੇ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ, ਰੋਕ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਲੇ। ਕੱਢ ਬਦੇਸ਼ੀ ਬਾਹਰ ਪੰਜਾਬੋਂ, ਕੀਤੇ ਵਾਅਦੇ ਪਾਲੇ ! ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕਦਮ ਪੁੱਛੀ ਕੁਕਨੂਸ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਸਮਝਾਇਆ ਉਹਨੂੰ : ਇਹ ਹੈ ਮਾਨਵ ਆਸ਼ਾ। ਮੌਤ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਕੁਕਨੂਸ ਕੁਲ ਦੀ, ਜੀਵਨ ਖੇਡ ਤਮਾਸ਼ਾ। 'ਪਿਆਰ-ਬੁਲਾਵਾ ਮੌਤ ਦਾ : ਕਾਲ ਨ ਕੁਕਨੂਸ ਨਾਸ਼ਾ।' ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਰੱਟਾ ਪਾ ਬੈਠਾ : ਟੁੱਟਾ ਕੁੱਜਾ ਭਰਨਾ। ਮੈਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੇ ਚਰਮਿਕ ਵਾਂਗੂੰ ਰਾਜ ਬਦੇਸ਼ੀ ਜਰਨਾ। ਮੈਂ ਵੀ ਕੁਕਨੂਸ ਬਣਨਾ ਬਾਪੂ, ਮੈਂ ਵੀ ਕਦੇ ਨਾ ਮਰਨਾ। ਬਾਬਾ ਜੀ, ਦੱਸ ਦੇਵੋ ਖਾਂ ਜੀ, ਇਹਦੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਨਾ? ਕੁਕਨੂਸ ਬਣਨਾ ਕਠਿਨ ਹੈ ਪੋਤੇ ਇਹ ਹੈ ਇਸ਼ਕ ਅਵੱਲਾ। ਅਪਣਾ ਆਪਾ ਇਸ਼ਕ-ਗੀਤ ਵਿਚ ਸਾੜੇ ਕੁਕਨੂਸ, ਮੱਲਾ ! ਅੱਗ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਜਿਸ ਦਮ ਤਨ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਕੱਲ੍ਹਾ। ਸੜ ਕੇ ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਕਿਣਕਾ ਹੀ ਬਣ ਬਹਿ ਅੱਲਾ, ਅੱਲਾ ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੁਕਨੂਸ ਬਣਸਾਂ, 'ਬਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਮੌਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ। ਮੈਂ ਵੀ ਉਹ ਹੀ ਅੱਲਾ ਬਣਸਾਂ ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਅੱਲਾ ਬਣਨ ਦੇ ਬਾਪੂ (ਤੈਂ) ਜੋ ਆਖੇਂ ਸੋ ਜਰਦਾ। ਹੁਣ ਨਾ ਮੇਰਾ ਕੁਕਨੂਸ ਹਿਰਦਾ ਰਾਜ ਬਦੇਸ਼ੀ ਜਰਦਾ। ਮੰਨਿਆ ਗੱਲ ਪੋਤੇ ਦੀ ਬਾਬਾ ਗੱਲ ਨੂੰ ਟਾਲਣ ਖ਼ਾਤਰ। ਸੁੱਤਾ ਪੋਤਾ ਬਣਦਾ ਕੁਕਨੂਸ ਵਾਅਦੇ ਪਾਲਣ ਖ਼ਾਤਰ। ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਹੀ ਉੱਡਿਆ ਜਾਵੇ ਘਾਲਾਂ ਘਾਲਣ ਖ਼ਾਤਰ। ਆਖਰ ਚੁਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਧਰਤੀ ਆਪਾ ਜਾਲਣ ਖ਼ਾਤਰ। ਜਾਪੇ ਉਹਦੇ ਆਲ੍ਹਣਿਆਂ ਦਾ ਤਿਣਕਾ ਤਿਣਕਾ ਹੋਇਆ। ਜਲ ਕੇ ਜਦ ਉਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਹੀ ਕਿਣਕਾ ਕਿਣਕਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਸਮ ਚੜ੍ਹਿਆ ਜਾਪੇ, ਜਾਪੇ ਨੂਰ ਪਲੋਇਆ। ਆਪਣੇ ਚਾਨਣ ਦਾ ਚੁੰਧਿਆਇਆ, ਜਾਗ ਪਿਆ, ਨਾ ਮੋਇਆ। ਬਾਬਾ ਪੋਤੇ ਨੂੰ ਪੁਚਕਾਰੇ : "ਸੌਂ ਜਾ ਰਾਤ ਬੜੀ ਏ।" ਪੋਤਾ ਆਖੇ : ਬਾਬਾ ਜੀ, ਹੁਣ ਭਾਗਾਂ ਭਰੀ ਘੜੀ ਏ। ਸੌਂ ਜਾ, ਸੌਂ ਜਾ, ਲਾਲ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਭੈੜੀ ਤੇਰੀ ਅੜੀ ਏ। ਪੋਤਾ ਆਖੇ : "ਮੇਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਕੁਕਨੂਸ ਅੱਗ ਫੜੀ ਏ।" "ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਨ ਦੀ 'ਬਾ ਜੀ ਦਿੱਸੀ ਬਣੀ ਮੜ੍ਹੀ ਏ ! ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਚਾਨਣ ਫੁੱਟੇ ਕਾਲਖ ਕੁੱਲ ਸੜੀ ਏ ! ਨੂਰੋ ਨੂਰ ਹੀ ਜਾਪੇ ਦੁਨੀਆਂ ਚਾਨਣ ਪਾਣ ਚੜ੍ਹੀ ਏ ! ਬਣ ਜਾਵਣ ਦੇ ਸਾਨੂੰ ਕੁਕਨੂਸ ਸਾਡੀ ਉਮਰ ਬੜੀ ਏ ! ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਵਿਚ ਡਰਿਆ ਜਾਪੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪੋਤਾ। "ਕੀ ਨਜ਼ਰੀਂ ਆਇਆ ਈ, ਪੁੱਤੀਏ, ਕਿਉਂ ਤੇਰਾ ਮਨ ਮੋਤਾ?" ਕੀ ਤੂੰ ਰਾਤੀਂ ਸੌਣੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਰ ਨਾ ਕੋਈ ਧੋਤਾ?! ਸੁਪਨੇ-ਮੱਤਾ ਪੋਤਾ ਬੋਲੇ : "ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੁਕਨੂਸ ਹੋਤਾ!" ਬਾਬਾ ਆਖੇ : ਪੋਤਰਿਆ ਵੇ, ਉਸ ਪਿੰਡ ਨਾ ਜਾ ਵੇ ! ਉਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹਾਕਮ ਜ਼ਾਲਮ, ਲੈਂਦੇ ਫਾਹੀਆਂ ਪਾ ਵੇ ! ਮਨ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਹੋ ਸਕਦੈ ਤਾਂ ਏਸੇ ਹੀ ਪਿੰਡ ਲਾ ਵੇ ! ਪੋਤਾ ਆਖੇ : "'ਬਾ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪਿੰਡ ਮੂਲ ਨ ਭਾਵੇ!" ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੁਕਨੂਸ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਾਸੀ ਸਾਡਾ ਪਿੰਡ ਅਕਾਸ਼ੀਂ। ਚਾਨਣ ਗਲੀਆਂ, ਚਾਨਣ ਕੰਧਾਂ, ਛੱਤ, ਫ਼ਰਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀਂ। ਚਾਨਣ ਖਾਈਏ, ਚਾਨਣ ਜੀਏ, ਚਾਨਣ ਲਟਕੀਂ ਲਾਸ਼ੀਂ। ਚਾਨਣ ਦੇ ਕਲਬੂਤ ਅਸਾਡੇ, ਵੱਸੀਏ ਪਿੰਡ ਅਬਨਾਸ਼ੀਂ। ਚਾਨਣ ਸਾਡੇ ਗੀਤ ਨੇ, 'ਬਾ ਜੀ, ਚਾਨਣ ਰੋਣੇ ਹਾਸੇ ! ਚਾਨਣ ਮਾਰਗ ਫੜਿਆ ਆਪਾਂ ਕੰਮ ਜਾਵਣਗੇ ਰਾਸੇ ! ਚਾਨਣ ਦੇ ਖੰਭਾਂ 'ਤੇ ਉੱਡੀਏ, ਚਾਨਣ ਦੇ ਭਰਵਾਸੇ। ਚਾਨਣ ਹੀ ਚਾਨਣ ਦਿਸਦਾ ਏ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪੋਤੇ ਦੇ ਵਿਚ ਜਾਪੇ ਚਾਨਣ ਵੱਸਿਆ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਅਸਥਾਨੋਂ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗ ਨੇ ਡੱਸਿਆ। ਇਹ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਜਾਪੇ ਸ਼ਿਵਜੀ ਦੇ ਵਿਚ ਰਸਿਆ। ਜਿੰਦਾ ਕੋਈ ਸ਼ਹੀਦ ਬਣੇਗਾ, ਮੌਤਾਂ 'ਤੇ ਹੈ ਹੱਸਿਆ। ਵਤਸਲ ਵੇਗ 'ਚ ਆ ਕੇ ਬਾਬਾ, ਪੋਤੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾਵੇ। ਉਹਦੇ ਕੋਲੋਂ ਜਾਣ ਜਾਣ ਕੇ ਅਸਲੀ ਗੱਲ ਛੁਪਾਵੇ। ਸੁਪਨੇ ਸੁਪਨੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ : ਕਹਿ ਕਹਿ ਗੱਲੀਂ ਲਾਵੇ। ਭਗਤ ਪੋਤਰਾ ਪਰ ਬਾਬੇ ਦਾ, ਸੱਚ ਦੇ ਕਰਦਾ ਦਾਅਵੇ। ਸੁਪਨੇ ਸੱਚੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ : ਆਖੇ ਕੁਕਨੂਸ ਪੋਤਾ। ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਅਗਨੀ ਨੇ ਹੀ ਲੂੰ ਲੂੰ ਮੇਰਾ ਧੋਤਾ। ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੇ ਮੈਂ ਮਾਰਾਂ, 'ਬਾ ਜੀ, ਅਗਨੀ ਦੇ ਵਿਚ ਗੋਤਾ। ਸੁਪਨੇ ਸੱਚੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ : ਜੋ ਵੇਖੋ ਸੋ ਹੋਤਾ!! ਸੁਪਨੇ-ਮੱਤਾ ਕੁਕਨੂਸ ਪੋਤਾ ਭੁੱਲਿਆ ਖ਼ਾਕੀ ਕਾਇਆ। ਕੁਕਨੂਸ ਕੁਲ ਦਾ ਕੋਈ ਪੰਛੀ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ ਡਰਾਇਆ। ਸੱਚੇ ਮਾਰਗ ਚੱਲ ਪਏ ਜਿਹੜਾ ਪਰਤੇ ਕਿੰਜ ਪਰਤਾਇਆ। ਸੁਪਨੇ ਹਾਰਾ ਕੁਕਨੂਸ ਪੋਤਾ ਸੌਂਦਾ ਕਿਵੇਂ ਸੰਵਾਇਆ? 'ਕੀ ਹੈ ਤੈਨੂੰ ਹੋਇਆ, ਪੋਤੇ? ਕੀ ਹੈ ਨਜ਼ਰੀਂ ਆਇਆ? ਕਿਉਂ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਜੀਂਦਾ ਜੀਅ ਹੈ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਜਲਾਇਆ?" ਪੋਤਾ ਆਖੇ : ਬਾਬਾ ਜੀ ਮੈਂ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਸਮਾਇਆ। ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਜਲਣਾ ਮੈਨੂੰ ਤਾਹੀਓਂ ਹੀ ਏ ਭਾਇਆ! ਉਮਰ 'ਭਗਤ' ਦੀ ਜਾਚੇ ਬਾਬਾ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਚੇ। ਏਦਾਂ ਹੀ ਸਨ ਕਰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਗੱਲਾਂ ਇਹਦੇ ਚਾਚੇ। ਸ਼ਬਦ ਭਗਤ ਦੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਬਾਬਾ ਬੋਲੇ, ਵਾਚੇ, ਜਾਚੇ। ਭੋਲੀ ਬਾਲ ਵਰੇਸੇ ਪੋਤਾ ਬੋਲ ਬੁਲੇਂਦਾ ਸਾਚੇ!! ਏਸੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਲੱਗ ਪਏ ਆਉਣ। ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ ਹੀ ਆਵੇ : ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗੇ ਕੌਣ। ਕੁਕਨੂਸਾਂ ਦੀ ਡਾਰ ਦਾ ਮੋਹਰੀ, ਅਗਨੀ ਵਰਗੀ ਪੌਣ। ਫੇਰ ਵੀ ਉਹਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਕੁਕਨੂਸ ਜਾਂਦੇ ਨਹਾਉਣ। ਸੁਪਨੇ ਮੱਤੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਹਦੀਆਂ ਕਦੇ ਨਾ ਪੂਰਾ ਸੌਣ। ਕੁਕਨੂਸ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਲੱਗੇ ਨਜ਼ਰਾਂ ਅੱਗੇ ਭੌਣ। ਭਗਤ ਬੁਲਾਵੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਵਿਚ : ਬਾਬਾ ਪੁੱਛੇ : 'ਕੌਣ?' ਬਚਪਨ ਦੇ ਬੀਤਣ 'ਤੇ ਸੁਪਨਾ ਆਪੇ ਹੋਇਆ ਮੌਣ! ਤਨ ਦੇ ਵਿਚ ਰਚਿਆ ਸੁਪਨਾ, ਮਨ ਵਿਚ ਰਚੇ ਵਿਚਾਰ। ਉਹਦੇ ਮਨ 'ਚੋਂ ਵਗਦੀ ਜਾਪੇ ਨੂਰਾਂ ਭਰੀ ਝਲਾਰ। ਏਸ ਝਲਾਰੋਂ ਅੱਗੇ ਲਿਸ਼ਕੇ ਮਾਰਗ ਕੋਈ ਜੁਝਾਰ। ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਰਚ ਗਈ ਮਿੱਠੀ ਮਾਂ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਨਾਰ। 'ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ' ਕਹਿ ਕਹਿ ਪੂਜਣ ਇਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ। ਰੱਜੇ-ਪੁੱਜੇ, ਮੱਧ-ਵਰਗੇ ਤੇ ਨਿਰਧਨ ਭੁੱਖਾਂ-ਮਾਰੇ। 'ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ' ਕੀ ਜੈ ਕਹਿੰਦੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਨਾਅਰੇ। ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਲੈਂਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਲਾਰੇ। ਭਾਰਤ ਮਾਂ ਨੂੰ ਚੂੰਡ ਲਿਆ ਏ ਲੁੱਟ ਚੋਂਘ ਦੀਆਂ ਡੈਣਾਂ। ਮੌਤੋਂ ਰਤਾ ਨਾ ਸੰਗਣ ਲੋਕੀ ਬਦਲਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਲੈਣਾ। ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਜਵਾਨੀ ਬਾਗ਼ੀ, ਬਾਗ਼ੀ ਮਾਵਾਂ ਭੈਣਾਂ। ਮਾਵਾਂ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਨ, ਚੁੱਪ ਵੱਟੀ ਏ ਵੈਣਾਂ। ਰੋਣ ਧੋਣ ਦੇ ਦਿਨ ਬੀਤੇ ਨੇ, ਚੜ੍ਹਿਆ ਨਵਾਂ ਜ਼ਮਾਨਾ। ਮਿੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਮੂਲ ਨਾ, ਭਾਣਾ ਮੰਨਣਾ ਅਤੇ ਮਨਾਣਾ। ਤਰਲੇ ਕੱਢਣ ਦੇ ਦਿਨ ਬੀਤੇ, ਖੰਡਾ ਪਊ ਖੜਕਾਣਾ। ਭਾਰਤ ਮਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਗੋਰਾ ਦੇਸੋਂ ਕੱਢ ਵਿਖਾਣਾ।

ਜਾਗੇ ਪੁੱਤਰ ਧਰਤ ਦੇ, ਜੰਮਿਆ ਲੋਕ ਪਿਆਰ। 1ਕਾਮੇ ਜਾਗੇ ਰੂਸ ਦੇ, ਉੱਠਿਆ ਨਵਾਂ ਉਭਾਰ। ਦੇਸ਼ ਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਖਿੱਲਰੀ, 2ਲੈਨਿਨ ਦੀ ਲਲਕਾਰ। ਸੰਗੀਨਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਸਹਿਮਿਆਂ, ਜਾਗ ਪਿਆ ਸੰਸਾਰ। 3ਗੋਲੀ ਚੱਲੇ ਬਜ-ਬਜ ਘਾਟ 'ਤੇ ਹੂੰਗਰ ਭਰੇ ਪੰਜਾਬ। 4ਹਿੱਕ ਡਾਹੇ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੜਾ, ਬੁੱਕੇ ਬੱਬਰ ਦੁਆਬ। ਹਲਕਾਇਆ ਡਾਇਰ ਡੌਰਿਆ, ਤਕ ਜਨਤਕ ਸੈਲਾਬ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਭਗਤਾਂ ਤੱਕਿਆ ਚੜ੍ਹਦਾ ਇਨਕਲਾਬ। ਹਾ ਹਾ ਕਾਰ ਮਚੀ ਹਿੰਦ ਅੰਦਰ ਆਇਆ ਕੋਈ ਭੂਚਾਲ। ਪੈਸਾ ਲੱਭੇ ਇਕ ਨਾ, ਮਹਿੰਗਾ ਹੋਇਆ ਮਾਲ। ਜ਼ਰ ਦਾਰੀ ਦਾ ਭਰਿਆ ਭਾਂਡਾ, ਭੁੱਖੇ ਮਰਨ ਕੰਗਾਲ। ਲੁੱਟ ਬਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀ, ਕੂਕੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਕਾਲ। ਬਾਈਕਾਟ ਬਦੇਸ਼ ਦਾ, ਹੋਇਆ ਸ਼ਹਿਰੋ ਸ਼ਹਿਰ। ਥਾਣੇ, ਦਫ਼ਤਰ, ਛਾਉਣੀਆਂ ਤੇ ਪਹਿਰੇ ਅੱਠੇ ਪਹਿਰ। ਛੱਡ ਵਿਦਿਆ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਹੋਏ ਕਹਿਰੋ ਕਹਿਰ। 5'ਨਾ ਮਿਲਵਰਤਣ' ਬਣ ਗਈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੀ ਲਹਿਰ। 6ਚੌਰਾ-ਚੌਰੀ ਘੇਰਿਆ, ਲਹਿਰ ਨੇ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰ। ਡਰ ਗਏ ਆਗੂ ਹਿੰਦ ਦੇ, ਦਹਿਕ ਗਿਆ ਅਗਿਆਰ। ਜੋਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਡਹਿ ਪਿਆ, ਅਗਿਆਰਾਂ ਦਾ ਯਾਰ। ਹੋਈ ‘ਨਾ ਮਿਲਵਰਤਨ’ ਬੰਦ ਤੇ ਖਾਦੀ ਤਾਰੋ ਤਾਰ। ਨਨਕਾਣੇ ਚੱਲੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਤੇ ਜਿੰਦਾ ਜਲੇ ਸ਼ਹੀਦ। ਜੈਤੋ, ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ, ਸਿਖ਼ਰੇ ਚੜ੍ਹੀ ਤੌਹੀਦ। ਰੱਜ ਰੱਜ 7ਬੀ.ਟੀ. ਮਾਰ ਲੈ, ਉਹ ਹੱਸ ਹੱਸ ਕਰਨ ਤਾਕੀਦ। ਮੇਲਾ ਮੌਤ ਦਾ ਭਰ ਗਿਆ, ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਭਾਣੇ ਈਦ। ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਹਰ-ਮੰਦਰੀਂ, ਹੋਇਆ ਲੋਕ-ਅਧਿਕਾਰ। ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੋਂ ਜਾਗਿਆ, ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਪਿਆਰ। ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਨੱਢੜਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸਰਦਾਰ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਉੱਠੀ ਉਹਦੀਆਂ, ਰਗਾਂ 'ਚ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰ। 1. 1917 ਵਿਚ ਰੂਸ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬ ਆਇਆ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਿਰਤੀ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ। 2. ਲੈਨਿਨ ਰੂਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਆਗੂ ਸੀ। 3. ਕਲਕੱਤੇ ਕੋਲ ਇਸ ਘਾਟ ਤੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਜਹਾਜ ਦੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਗਈ। 4. ਦੁਆਬੇ ਵਿਚ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਚੱਲੀ। 5. ਗਾਂਧੀਵਾਦੀ ਨਾਮਿਲਵਰਤਨ। ਸਰਕਾਰੀ ਪਦਵੀਆਂ, ਇਨਾਮਾਂ, ਸਕੂਲਾਂ ਕਾਲਜਾਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 6. ਚੌਰਾ-ਚੌਰੀ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਥਾਣਾ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਲਹਿਰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 7. 1919 ਦਾ ਬਦਨਾਮ ਪੁਲਿਸ ਅਫਸਰ।

ਚੜ੍ਹੇ ਜਵਾਨੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜਿਉਂ ਭੰਗੜੀਂ ਉੱਠੇ ਪੱਬ। ਜਿਉਂ ਸਦੀਉਂ ਸੁੱਤੇ ਸ਼ੇਰ ਦੀ, ਚੌਂਕਾਵਣ ਵਾਲੀ ਭੱਬ। ਜਾਂ ਜਾਗੀ ਮਨੁੱਖ ਜ਼ਾਤ ਦੀ, ਰਸ਼ਕਾਵਣ ਵਾਲੀ ਛੱਬ। ਜਿਉਂ ਜਨਤਕ ਦੁੱਖੋਂ ਅੱਕ ਕੇ, ਕੋਈ ਚੜ੍ਹੇ ਜਵਾਨੀ ਰੱਬ। ਚੜ੍ਹੀ ਜਵਾਨੀ ਭਗਤ ਨੂੰ, ਜਿਉਂ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਬੱਗ। ਜਿਉਂ ਸੂਰ ਨੀਂਦਰੀਂ ਸ਼ੂਕਦੇ, ਦਰਿਆਉਂ ਨਿਕਲੇ ਅੱਗ। ਜਿਉਂ ਸਜਦੇ ਗਈ ਜਮਾਤ 'ਚੋਂ ਖੜ੍ਹ ਜਾਏ ਕੋਈ ਅਲੱਗ। ਜਾਂ ਝਕਿਆ ਟੋਡੀ ਸਿਰਾਂ 'ਚੋਂ, ਕੋਈ ਸ਼ਮਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ। ਸੁੱਤਾ ਜਿੱਕਰ ਉੱਠਿਆ, ਕੋਈ ਜੱਟ ਸੰਭਾਲੇ ਪੱਗ। ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਿੱਕਰਾਂ, ਪਏ ਨਵਾਂ ਭਰੋਸਾ ਜੱਗ। ਤਰਲੇ ਪਾਂਦੇ ਹਿੰਦ ਦੀ, ਕੋਈ ਗੁੱਸਾ ਖਾਂਦੀ ਰਗ। ਚੜ੍ਹੀ ਜਵਾਨੀ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ, ਤੇ ਧੁੰਮਾਂ ਪਈਆਂ ਜੱਗ। ਚੜ੍ਹੇ ਜਵਾਨੀ ਸੂਰਮਾ, ਜਿਉਂ ਠੁੱਲ੍ਹਾ ਬਾਂਕਾਪਨ। ਸੋਚਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਜਿੱਕਰ ਕੋਈ ਸਾਦਾ ਪਨ। ਮੌਤਾਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਾਕਦਾ, ਇਕ ਸਾਧਾਰਨ ਜਨ। ਸੱਪ ਦੀ ਕੋਈ ਸਪਾਪੜਾ ਜਿਵੇਂ ਪਲੋਸੇ ਫਨ। ਚੜ੍ਹੇ ਜਵਾਨੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਜਿਉਂ ਰੋੜ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਬੰਨ੍ਹ। ਅੜ ਜਾਏ ਵਿਚ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜਿਉਂ ਮਹਿਲਾਂ ਦੇ ਛੰਨ। ਜਿਉਂ ਠਿੱਲ੍ਹ ਪਏ ਵਿਚ ਝਨਾਂ ਦੇ ਕੋਈ ਕੱਚਾ ਕੰਢੇ ਭੰਨ। ਕਿਸੇ ਕਾਲੀ-ਬੋਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਿਉਂ ਬੱਦਲੋਂ ਝਾਕੇ ਚੰਨ। ਚੜ੍ਹੇ ਜਵਾਨੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜਿਉਂ ਜਵਾਲਾ ਦੀ ਬਾੜ। ਸੂਰਜ ਝੜ ਦੇ ਨ੍ਹੇਰ 'ਚੋਂ ਜਿਉਂ ਨਿਕਲੇ ਬੱਦਲ ਪਾੜ। ਜਾਂ ਪੋਹ ਦੀ ਠਰਦੀ ਰਾਤ 'ਚੋਂ ਕੋਈ ਚੜ੍ਹਦਾ ਜਾਪੇ ਹਾੜ੍ਹ। ਜਾਂ ਸਦੀਓਂ ਸੁੰਨੇ ਦਰਦ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤ੍ਰਿਪ ਤ੍ਰਿਪ ਕਰਦੀ ਨਾੜ। ਚੜ੍ਹੇ ਜਵਾਨੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ : ਅਸਮਾਨੇ ਚੜ੍ਹੇ ਉਕਾਬ। ਘਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਲਈ ਜੈਂ ਕੋਈ ਰੱਖੇ ਪੈਰ ਰਕਾਬ। ਆਸ਼ਕ ਜਿਉਂ ਕੋਈ ਮੌਤ ਵੰਗਾਰੇ, ਉੱਛਲੇ ਜਿਵੇਂ ਚਨਾਬ। ਚੜ੍ਹੇ ਜਵਾਨੀ ਸੂਰਮਾ ਤੇ ਜੰਮੇ ਨਵਾਂ ਪੰਜਾਬ। ਚੜ੍ਹੇ ਜਵਾਨੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜਿਉਂ ਸਾਣੇ ਚੜ੍ਹੇ ਗਿਆਨ। ਜਿਉਂ ਮਿਰਜ਼ੇ ਦੀ ਹੇਕ ਚੜ੍ਹਾਏ ਕੋਈ ਛੈਲ ਜਵਾਨ। ਚੜ੍ਹੇ ਜਵਾਨੀ 'ਕੱਲੜਾ ਤੇ ਜਾਪੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਚੜ੍ਹੇ ਜਵਾਨੀ ਸੂਰਮਾ ਤੇ ਧੰਨ ਧੰਨ ਕਰੇ ਜਹਾਨ! ਚੜ੍ਹੇ ਜਵਾਨੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜਿਉਂ ਪੂਰਾ ਖਿੜੇ ਗੁਲਾਬ। ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਮਹਿਕੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ। ਆਵੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉੱਡਣ ਦਾ ਜਿਉਂ ਖ਼੍ਵਾਬ। ਭਰ-ਜੋਬਨ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਜਿਉਂ ਕੋਈ ਸ਼ੁਵਾਬ। ਜਿਉਂ ਨਿੱਸਲ ਸੁੱਤੇ ਸਾਗਰੋਂ, ਉੱਭਰੇ ਕੋਈ ਜਵਾਰ। ਜਿਉਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤੋੜੇ ਤੋੜ ਦਰਾਰ। ਇਹ ਵੇਖ ਨਾ ਸਕੀ ਜਵਾਨੜੀ, ਖੇਤ ਨੂੰ ਖਾਂਦੀ ਵਾੜ। ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗੂੰ ਕੜਕਦੀ, ਗੋਲੀ ਤਾਬੜ ਤਾੜ।

ਰਾਤ ਪਰਾਏ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਤੀ ਹੋਈ ਨਿਰਾਸ। ਧਰਮ ਵਿਚਾਰਾ ਵੇਖਦਾ ਰੋਕ ਰੋਕ ਕੇ ਸਵਾਸ। ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ ਲਾਰਿਉਂ ਪੱਲ੍ਹਰਿਆ ਵਿਸ਼ਵਾਸ। ਹੱਕਾ ਬੱਕਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਮਾਨਵ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ। ਜੂਲਾ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦਾ ਲਾਹੁਣ ਲੱਗਾ ਇਨਸਾਨ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜੂਝਦੇ ਦੀ ਇਕ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਾਨ। 'ਲਾਂਘਾਂ ਭਰਦੇ ਰੂਸ ਨੇ ਕੀਲਿਆ ਲੋਕ-ਧਿਆਨ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਖਿੱਚੇ ਗਏ ਜਵਾਨ। 1ਸਵਰਾਜੂ ਸੁਹਲ ਸਿਆਸਤਾਂ ਸਹਿਮ ਸਹਿਮ ਸਮਝਾਣ। ਟਿਕ ਕੇ ਬਹਿਣ ਨਾ ਦੇਂਵਦਾ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਗਿਆਨ। 2'ਭਾਰਤ ਸਭਾ' ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਕੱਠੇ ਹੋਣ ਜਵਾਨ। 3'ਰੀਪਬਲੀਕਨ ਫ਼ੌਜ' ਵਿਚ ਜੁੜਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸਕੱਤਰੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਲਵਾਨ। ਬਣੀ ਜਵਾਨੀ ਹਿੰਦ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਖਾਨ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਆਸ਼ਕਾਂ ਤਲੀ 'ਤੇ ਰੱਖੀ ਜਾਨ। ਜਾਨਾਂ ਹੂਲਣ ਸੂਰਮੇ, ਧੰਨ ਧੰਨ ਕਰੇ ਜਹਾਨ। ਸੂਝ ਕਰਾਂਤਕ ਕੌਮ ਦੀ ਹਾਲੀ ਸੀ ਅਨਜਾਣ। ਗਾਂਧੀ ਬਾਬੇ ਚਾਰਿਆ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਿਰਸਾਨ। ਸੌ ਸੁਨਿਆਰੇ ਪਰਖ ਲੈ, ਚੁਕ ਲੋਹਾਰ ਵਦਾਨ। 4ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਯਰਕਾਣ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ। ਮਹਿਲ ਬਕਿੰਘਮ ਹਿੱਲਿਆ, ਦਹਿਲ ਗਿਆ ਅਗਿਆਰ। 5ਉਹਨਾਂ 'ਸਾਈਮਨ' ਲੰਦਨੋਂ ਘੱਲਿਆ, ਪਾਵਣ ਪਾਟੋ ਪਾੜ। ਜਨਤਕ ਵੈਰੀ ਗਿਣਵੇਂ ਪਾਵਣ ਉਹਨੂੰ ਹਾਰ। ਲਾਜ ਪੱਤ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉੱਠੀ ਦੇ ਫਿਟਕਾਰ। ਲੋਕ ਪੀੜ ਤੇ ਸਿਸਕੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ ਲਲਕਾਰ। ਆ ਗਈ ਰੁੱਤ ਸੁਹਾਂਗਲੀ ਭਾਗਾਂ ਭਰੀ ਬਹਾਰ। ਕੌਮੀ ਅਣਖਾਂ ਜਾਗੀਆਂ ਹੋ ਪਏ ਲੋਕ ਤਿਆਰ। ਜੁੱਗੋਂ ਉੱਸਰੀ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਕੰਧ ਹੋਈ ਮਿਸਮਾਰ। ਲਾ ਕੇ ਬਾਜ਼ੀ ਜਾਨ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਲਕਾਰ। ਅੱਪੜੇ ਦੇਸ ਖ਼ਿਆਲ 'ਤੇ ਕਈ ਮਾਰੂ ਪੈਂਡੇ ਮਾਰ। "ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਘੋਲ ਵਿਚ ਵਰਤੋ ਸਭ ਹਥਿਆਰ। ਇਹ ਸਾਡਾ ਹੱਕ ਜਮਾਂਦਰੂ, ਖੋਹ ਲਉ ਰਾਜ ਅਧਿਕਾਰ।" "ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੱਕ ਸੌਂਪ ਕੇ, ਗੋਰੇ ਕੱਢਣੇ ਬਾਹਰ। ਗੋਰਾਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਕੀ ਕਰੀਏ ਸਤਿਕਾਰ। ਸੁੱਤੇ ਲੋਕ ਜਗਾਵਣੇ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕੋਈ ਆਹਰ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੱਕ ਜਮਾਂਦਰੂ, ਲੈਣਾ ਰਾਜ ਅਧਿਕਾਰ। ਚੜ੍ਹਿਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਜੁੱਗ। ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕੌਮ ਨੇ, ਲੱਖਾਂ 'ਚੋਂ ਤਿੰਨ ਚੁੱਗ। ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਕੰਡ ਲਾ ਕੇ ਸਾਰੇ ਗਏ ਸੂਰਮੇ ਪੁੱਗ। ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣਾਵਾਂ ਵਾਰਤਾ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦੈ ਰੁੱਗ। 1. ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਨਰਮ ਰਾਜਨੀਤੀ। 2. ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਲਾਹੌਰ (1926) 3. ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪ੍ਰਜਾਤੰਤਰਿਕ ਸੈਨਾ (1928) 4. ਟੈਰਰਿਜ਼ਮ 5. ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ (1928)

(ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਮਨੋਰਥ-ਪੱਤਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਗਵਤੀਚਰਨ ਵੋਹਰਾ ਬੀ.ਏ. ਪ੍ਰਾਪੇਗੰਡਾ ਸਕੱਤਰ, ਨੇ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ 1928 ਨੂੰ ਅਰੋੜਬੰਸ ਪ੍ਰੈਸ, ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਛਾਪ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ।) (ਮੂਲ ਪਾਠ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਹੈ।) ਨੌਜਵਾਨ ਦੋਸਤੋ, ਪਿਆਰੇ ਸਾਥੀਓ ! ਗੱਲ ਸੁਣੋ ਕੰਨ ਧਰ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਓ ! ਆਏ ਦਿਨ ਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਨਿਆਰੇ ਸਾਥੀਓ ! ਨੰਗੇ ਹੋਏ ਲੀਡਰਾਂ ਦੇ ਲਾਰੇ ਸਾਥੀਓ ! ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਇਤਬਾਰ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਹੌਂਸਲੇ ਨੇ ਟੁੱਟੇ ਕੋਈ ਯਾਰ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਲੋਕ-ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਵੀ ਉਭਾਰ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਤੇਗ਼ ਨਾ ਰਹੀ ਤੇ ਤੇਗ਼-ਮਾਰ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਮੱਲ ਨਾ ਰਹੇ। ਜਥੇਬੰਦੀ, ਜੋਸ਼, ਹੋਸ਼, ਝੱਲ ਨਾ ਰਹੇ। ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਚੱਲ ਨਾ ਰਹੇ। ਏਦਾਂ ਤਾਂ ਸਿਆਸਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਰਹੇ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਖੱਪ ਸ਼ੱਪ ਸ਼ੋਰ ਪੈ ਰਿਹਾ। ਸ਼ੋਰ ਰੋਜ਼ ਰੋਜ਼ ਹੋਰ ਹੋਰ ਪੈ ਰਿਹਾ। ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪੈ ਰਿਹਾ। ਕੌਮਵਾਦ ਰਤਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਰਿਹਾ। ਸਾਡੇ ਹੌਸਲੇ ਤਾਂ ਪਰ ਟੁੱਟਣੇ ਨਹੀਂ। ਅਸਾਂ ਹਥਿਆਰ ਹੱਥੋਂ ਸੁੱਟਣੇ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਾਂਤੀਵਾਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜੁੱਟਣੇ ਨਹੀਂ। ਅਸਾਂ ਗੋਡੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਘੁੱਟਣੇ ਨਹੀਂ। ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤੀ ਨੇ ਉੱਠਣਾ ਤਾਂ ਹੈ। ਗੋਡੇ-ਤੋੜੂ ਨੀਤੀਆਂ ਤੋਂ ਰੁੱਠਣਾ ਤਾਂ ਹੈ। ਨੇਕੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਕਾਂ ਤਰੁੱਠਣਾ ਤਾਂ ਹੈ। ਖੁੱਲ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕੁੱਠਣਾ ਤਾਂ ਹੈ। ਚੱਲਣੀ ਆਜ਼ਾਦੜੀ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਦੋਸਤੋ ! ਵਧਣਾ ਹੈ ਹਾਕਮਾਂ ਦਾ ਕਹਿਰ, ਦੋਸਤੋ ! ਆਸ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਜੋਸ਼, ਜ਼ਹਿਰ, ਦੋਸਤੋ ! ਵਧ ਰਹੀ ਏ ਲਹਿਰ ਅੱਠੇ ਪਹਿਰ, ਦੋਸਤੋ ! ਗੱਲ ਕੋਈ ਯਾਰ, ਦਿਲ ਛੱਡਣੇ ਦੀ ਨਾ। ਨਵੀਂ ਹੋਸ਼, ਨਵਾਂ ਜੋਸ਼ ਕੱਢਣੇ ਦੀ ਨਾ। ਨਿਰੀ ਪੁਰੀ ਮੀਟੀ ਅੱਖ ਅੱਡਣੇ ਦੀ ਨਾ। ਗੱਲ ਨਿਰੀ ਨਵਾਂ ਝੰਡਾ ਗੱਡਣੇ ਦੀ ਨਾ। ਅੱਪੜੇ ਹਾਂ ਆਪਾਂ ਬੂਹੇ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੇ। ਰਾਜ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਦੇ ਨਹੀਂ ਪੁੱਗਦੇ। ਰਾਣੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹਾਕਮ ਨੇ ਯੁੱਗ ਦੇ। ਇਨਕਲਾਬੀਏ ਨਹੀਂ ਚੇਲੇ ਉੱਜ-ਬੁੱਗ ਦੇ। ਟੁੰਡੇ ਲਾਟ ਵਾਲਾ ਬੁੱਤ ਹੈ ਵੰਗਾਰਦਾ। ਇਕ ਹੱਥ ਛੁਰੀ ਹੈ ਵਿਖਾਂਦਾ, ਮਾਰਦਾ। ਦੂਜਾ ਹੱਥ ਖ਼ਚਰਾ ਕਲਮ ਸੁਆਰਦਾ। ਸੁਣ ਲੈ ਉਹੇ ਗੋਰੇ, ਉੱਤਰ ਜੁਝਾਰ ਦਾ। 1ਬਿਰਕਨ ਹੈੱਡ ਲਾਟ ਐਵੇਂ ਟਾਹਰਾਂ ਮਾਰਦਾ। ਸਾਨੂੰ ਡਰ ਦੇਵੇ ਹਾਕਮ ਕਟਾਰ ਦਾ। ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ, ਮਾਨਾਂਵਾਲਾ ਹੈ ਪੁਕਾਰਦਾ। ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਗੋਰਾ ਕਿੰਜ ਨਹੀਂ ਹਾਰਦਾ? ਟੋਡੀ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਂਵਦੇ। ਨਵੇਂ ਰਾਗ 'ਦਾਦਾ ਭਾਈ' ਹੁਣ ਗਾਂਵਦੇ। ਇਤਿਹਾਸ 'ਚੋਂ ਨੇ ਚੁਣ ਚੁਣ ਗਾਂਵਦੇ। ਗੱਲ ਦੱਤ, ਡਿਗਬੀ ਦੀ ਸੁਣ ਗਾਂਵਦੇ। ਹਿੰਦ ਨੂੰ ਬਣਾ ਕੇ ਲੁੱਟਿਆ ਬਦੇਸ਼ੀਆਂ। ਉਦਯੋਗ ਖੂਹੇ ਸੁੱਟਿਆ ਬਦੇਸ਼ੀਆਂ। ਕਿਰਤੀ ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਕੁੱਟਿਆ ਬਦੇਸ਼ੀਆਂ। ਵਾਲ ਵਾਲ ਸਾਡਾ ਪੁੱਟਿਆ ਬਦੇਸ਼ੀਆਂ। ਲੋੜ ਕੀ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹੱਡ ਬੀਤੀਆਂ। ਚੋਰ ਗੋਰਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਨਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਰੱਤਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਨਿਚੋੜ ਕੇ ਨੇ ਪੀਤੀਆਂ। ਢੱਕੀਆਂ ਨਾ ਰਹਿਣ ਖ਼ਚਰੋਟ ਨੀਤੀਆਂ। ਛਿੱਲ ਲਾਹ ਕੇ ਚਮੜੀ ਉਧੇੜ ਖਾ ਗਏ। ਗਿਆਨਵਾਨ-ਹਿੰਦ 'ਚ ਹਨੇਰ ਪਾ ਗਏ। ਭੁੱਖ ਨੰਗ ਹੈਜ਼ਾ ਤੇ ਪਲੇਗ ਲਾ ਗਏ। ਸਾਡੇ ਪੱਲੇ ਬਾਲਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਪਾ ਗਏ। ਕਹਿਣ ਸਾਨੂੰ : ਤੁਸੀਂ ਕਾਬਲ ਨਹੀਂ ਰਾਜ ਦੇ। ਹੱਕਦਾਰ ਜਾਪਦੇ ਨਾ ਸਵਰਾਜ ਦੇ। ਅਖਵਾਈਏ ਕੁੱਤੇ ਲੰਦਨ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ। ਬਖੀਏ ਉਧੇੜੀਏ ਨਾ ਗੋਰੇ ਪਾਜ ਦੇ। ਦਸਵੇਂ ਗੁਰਾਂ ਦੇ ਸਿੰਘੋ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀਓ। ਸ਼ਿਵਾ ਜੀ ਤੇ ਨਲਵੇ ਦੇ ਗੁਰੂ ਭਾਈਓ! ਇੱਜ਼ਤਾਂ ਕੁਦੇਸ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਚਾਈਓ। ਰਾਖੀ 'ਮਾਂ' ਦੀ ਹਿੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕਰਾਈਓ! ਬਣ ਬਣ ਰਾਖੇ ਸਾਡੇ ਚੋਰ ਬੈਠਦੇ। ਸਿਆਣੇ ਕਾਂ ਨੇ ਬਣ ਬਣ ਮੋਰ ਬੈਠਦੇ। ਟੋਡੀ ਬੈਠਦੇ ਨੇ ਕਈ ਹੋਰ ਬੈਠਦੇ। ਨਾਹਰੇ ਲਾ ਲਾ ਨਵੇਂ ਤੇ ਨਕੋਰ ਬੈਠਦੇ। ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਜ਼ੁਲਮ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਭੇਖੀ ਸਾਰੇ ਕਰਮ-ਧਰਮ ਭੇਖ ਦੇ ਰਹੇ। ਰਿੰਦ ਦੇ ਰਹੇ ਨਾ ਅਸੀਂ ਸ਼ੇਖ ਦੇ ਰਹੇ। ਆਪਣਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਆਪ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਪਾਰ ਜੁੱਟਿਆ। 'ਸਾਗਰਾਂ ਦੀ ਰਾਣੀ' ਦਾ ਤਾਂ ਹਾਰ ਟੁੱਟਿਆ। 'ਨਾਨਕ ਜਹਾਜ਼' ਦਾ ਵਪਾਰ ਲੁੱਟਿਆ। ਜੰਮਦਾ ਵਪਾਰ ਸਾਡਾ ਮਾਰ ਸੁੱਟਿਆ। 'ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ' ਸਾਗਰੀਂ ਦਹਾੜਿਆ। ਬਜ-ਬਜ ਘਾਟ ਗੋਲੀਆਂ ਨੇ ਪਾੜਿਆ। ਵਣਜ ਤੇ ਵਪਾਰ ਗੋਰਿਆਂ ਉਜਾੜਿਆ। ਗ਼ੈਰਤਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੇ ਸੀ ਲਤਾੜਿਆ। ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਨੰਗੀਆਂ ਨਚਾਈਆਂ ਇੱਜ਼ਤਾਂ। ਧਰਮ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਵੇਂ ਲਾਹੀਆਂ ਇੱਜ਼ਤਾਂ। ਬੂਟਾਂ ਥੱਲੇ ਮਿੱਧ ਕੇ ਵਿਛਾਈਆਂ ਇੱਜ਼ਤਾਂ। ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਕਿਤੇ ਨਾ ਬਚਾਈਆਂ ਇੱਜ਼ਤਾਂ। ਸ਼ਾਂਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ੇਰਾਂ ਤੋਂ ਨਾ ਬੁੱਕਿਆ ਗਿਆ। ਲੀਡਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਾ ਪੁਰਾ ਝੁਕਿਆ ਗਿਆ। ਮਾਵਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਥੁੱਕਿਆ ਗਿਆ। ਡੁੱਬ ਕੇ ਨਾ ਸਾਥੋਂ ਮਰ ਮੁੱਕਿਆ ਗਿਆ। ਦੱਸ ਖਾਂ ਜਵਾਨੋ : ਇਹਨੂੰ ਆਖੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਹਿੰਦਗੀ? ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਆਜ਼ਾਦੜੀ ਤੇ ਮਨ-ਚਿੰਦਗੀ? ਮੰਗ-ਪੀਣਿਆਂ ਦੀ ਯਾਰੋ, ਕਾਹਦੀ ਰਿੰਦਗੀ?? ਦਾਸਤਾਂ ਏ ਯਾਦ : ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਤਾਂ ਹਾਂ। ਹੋਣਾ ਏਂ ਅਜ਼ਾਦ : ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਤਾਂ ਹਾਂ। ਦੇਸ਼ ਏ ਬਰਬਾਦ : ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਤਾਂ ਹਾਂ। ਹੋਣਾ ਏਂ ਆਬਾਦ : ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਤਾਂ ਹਾਂ। ਅਸਮਾਨੋਂ ਲੱਥ ਕਿਸੇ ਦੱਸਣਾ ਨਹੀਂ। ਬੈਠਿਆਂ 'ਤੇ ਕਿਸਮਤਾਂ ਨੇ ਹੱਸਣਾ ਨਹੀਂ। ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਡੱਸਣਾ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਕਿਸੇ ਝੱਸਣਾ ਨਹੀਂ। ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ 'ਬੰਦੀਛੋੜ' ਨੂੰ ਉਡੀਕਣਾ? ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ 'ਕਸ਼ਟ-ਤੋੜ' ਨੂੰ ਉਡੀਕਣਾ? ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ 'ਗ੍ਰਹਿ-ਜੋੜ' ਨੂੰ ਉਡੀਕਣਾ? ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ 'ਯੁਗ-ਮੋੜ' ਨੂੰ ਉਡੀਕਣਾ? "ਰਾਜ ਕੋਈ ਕਦੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੇਂਵਦਾ! ਜਿਹੜਾ ਲੈਂਦਾ ਨਿੱਜ ਬਲ 'ਤੇ ਹੀ ਲੇਂਵਦਾ!" ਰੱਤ ਡੋਲ੍ਹਣੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਜਬਰ ਨੇਂਵਦਾ। ਐਵੇਂ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਨਾ ਸੀ ਖੰਡਾ ਸੇਂਵਦਾ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਗੀਤ ਰੱਜ ਰੱਜ ਗੌਂ ਲਿਆ। ਰੱਜ ਰੱਜ ਰਾਮ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਨਾਉਂ ਲਿਆ। ਕਰਾਮਾਤੀਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਹੋ ਭੌਂ ਲਿਆ। ਜਾਗੋ ਨੌਜਵਾਨੋ, ਉੱਠੋ ਬਹੁਤ ਸੌਂ ਲਿਆ। ਜਾਣ ਕੇ ਜਵਾਨ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਿਐ ਅਸਾਂ। ਸੂਰਵੀਰ ਖੁੱਲ੍ਹ-ਦਿਲਾ ਵਿਚਾਰਿਐ ਅਸਾਂ। ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਵਿਚੋਂ ਧਿਆਨ ਮਾਰਿਐ ਅਸਾਂ। 'ਸਿਆਣਿਆਂ' ਦੀ ਮੱਤ ਬਿਨਾਂ ਸਾਰਿਐ ਅਸੀਂ। ਗੱਲੇ ਗੱਲੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਤੋਪ ਬੀੜ ਜੀ। ਹੱਸ ਕੇ ਜਵਾਨੀਆਂ ਹੰਢਾਈ ਭੀੜ ਜੀ। ਦਾਰ ਚੁੰਮੀ ਉਹਨਾਂ ਬੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸੀੜ ਜੀ। ਹੋਈ ਭਾਵੇਂ ਨਾੜ ਨਾੜ ਪੀੜ ਪੀੜ ਜੀ। ਸਾਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਬੋਲਦਾ। ਜੁਗੋ ਜੁਗ ਨੌਜਵਾਨ ਖ਼ੂਨ ਡੋਲ੍ਹਦਾ। ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ ਹੈ ਸੁਧਾਰ ਤੋਲਦਾ। ਭੋਲੇ-ਭਾ ਹੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਘੁਮਾਂਦਾ ਘੋਲਦਾ। ਗੱਭਰੂ ਜਪਾਨੀਆਂ ਨੇ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰੀਆਂ। ਮੌਤ ਨਾਲ ਰੱਖੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਾਰੀਆਂ। ਹੱਡ ਮਾਸ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਉਸਾਰੀਆਂ। ਗੱਲਾਂ ਦੱਸੇ ਖੋਲ੍ਹ ਖੋਲ੍ਹ ਕੌਣ ਸਾਰੀਆਂ। ਪੋਲਾਂ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦ ਕੌਮ ਹੈ ਉਸਾਰ 'ਤੀ। ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਇਟਲੀ ਨੇ ਵਾਰ 'ਤੀ। ਤੁਰਕਾਂ ਤੇ ਚੀਨੀਆਂ ਵੀ ਜਾਨ ਵਾਰ 'ਤੀ। ਆਪਾ ਡੋਬ ਨੌਜਵਾਨਾਂ, ਕੌਮ ਤਾਰ 'ਤੀ। ਰੂਸੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੀ ਜ਼ਾਰ ਮਾਰਿਆ। ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੱਢ ਬਾਹਰ ਮਾਰਿਆ। ਆਕੀਆਂ ਨੂੰ ਯਖ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਰਿਆ। ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਿਆਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਮਾਰਿਆ। ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੂੰ ਟੋਕਿਆ ਸਦਾ ਜਵਾਨੀਆਂ। ਝੱਖੜਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਸਦਾ ਜਵਾਨੀਆਂ। ਸਿਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਝੋਕਿਆ ਸਦਾ ਜਵਾਨੀਆਂ। ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਸਦਾ ਜਵਾਨੀਆਂ। ਜਵਾਨੀਆਂ ਨੇ ਜਿੱਤੀਆਂ ਆਜ਼ਾਦੀਆਂ ਸਦਾ। ਸਰਫ਼ਰੋਸ਼ੀ ਹੈ ਸਦਾ ਜਵਾਨ ਦੀ ਅਦਾ। ਜਵਾਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਸਦਾ। ਰੂਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਇਸਕਰਾ, ਪਰਾਵਦਾ। ਮਾਨਵੀ ਹੈ ਰਾਜ ਮਾਨਵੀ ਹੀ ਸਾਜ ਹੈ। ਲੋਕਤਾ ਦਾ ਤਾਜ ਲੋਕਤਾ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਨੱਚਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੱਚਦਾ ਸਮਾਜ ਹੈ। ਨੱਚਦੀ ਕਰਾਂਤੀ ਨੱਚਦਾ ਰਿਵਾਜ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਵਿਚਾਰੇ ਕਿਹੜੇ ਚੱਕਰਾਂ 'ਚ ਨੇ! ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਆਪਸੀ ਹੀ ਟੱਕਰਾਂ 'ਚ ਨੇ। ਸਿਰ-ਫਿਰੇ ਵੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਫੱਕਰਾਂ 'ਚ ਨੇ। ਰਾਜਸੀ ਵਿਚਾਰ ਦੱਬੇ ਕੱਕਰਾਂ 'ਚ ਨੇ। ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਪਿੱਪਲਾਂ ਨੂੰ, ਪਸ਼ੂ ਪੂਜਦੇ। ਤਾਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਜਲੂਸ ਜੂਝਦੇ। ਇਕਨਾ ਦੇ ਝੂਠ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਊਜਦੇ। ਮੂਰਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੂਰਖ ਨੇ ਲੂਝਦੇ। ਖਿੱਲਰੀ ਏ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਫਿਰਕੂ ਸ਼ੁਦਾਅ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਮੋਮਨਾਂ ਦੇ ਰੱਬ ਨੇ ਜੁਦਾਅ। ਬੰਦੇ-ਮਾਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਲੈਣ ਬਦਲਾ। ਕਾਫ਼ਰਾਂ ਦਾ ਲਹੂ ਪੀਏ ਮੋਮਨੀ ਖ਼ੁਦਾਅ। ਨਵੇਂ ਨਿੱਤ ਜੰਮਦੇ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਜੀ। ਸਰਬ-ਸਾਂਝ ਦਾ ਏ ਦੇਂਵਦੇ ਗਿਆਨ ਜੀ। ਲੋਕਾਂ ਭੋਲਿਆਂ ਦਾ ਖਿੱਚਦੇ ਧਿਆਨ ਜੀ। ਰਾਜ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਣ ਜੀ। ਆਖਦੇ ਨੇ ਭਾਈ ਭਾਈ ਬੰਦੇ ਰੱਬ ਦੇ। ਨਹੀਂ ਇਕ ਕੌਮ ਦੇ, ਨੇ ਪਿਆਰੇ ਸਭ ਦੇ। ਗੋਰੇ, ਕਾਲੇ ਪੀਲੇ, ਕਣਕ ਵੰਨੇ ਫੱਬਦੇ। ਏਹੋ ਜਹੇ ਸਿਧਾਂਤ ਲੋਟੂਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ। ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕੌਮ ਇਕ ਲੁੱਟਦੀ ਰਹੇ। ਜੁੰਡੀ ਡਾਢਿਆਂ ਦੀ ਮਾੜੇ ਕੁੱਟਦੀ ਰਹੇ। ਹੁਕਮਰਾਨੀ ਗੋਰਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਟ ਦੀ ਰਹੇ। ਬੰਦੇ ਦੀ ਬਰਾਦਰੀ ਨਿਖੁੱਟਦੀ ਰਹੇ। ਕਾਤਲ ਨੇ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਚੌਧਰੀ। ਗੋਰੇ ਤੇ ਲੁਟੇਰੇ ਕਾਲਿਆਂ ਦੇ ਚੌਧਰੀ। ਗਾਂਧੀ ਟੋਪੀ ਵਾਲੇ ਲਾਲਿਆਂ ਦੇ ਚੌਧਰੀ। ਲੋਟੂ ਸੇਠ ਧਰਮਸਾਲਿਆਂ ਦੇ ਚੌਧਰੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਤਾਂ ਨੇ ਜੀ ਵਰਤ ਰੱਖਦੇ। ਪੀਂਦੇ ਨਹੀਂ ਜੀ, ਨਿੰਬੂਆਂ ਦਾ ਰਸ ਚੱਖਦੇ। ਰਾਜ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੀ ਤਾਰੇ ਅੱਖ ਦੇ। ਉਂਝ ਕਹਿਣ ਅਸੀਂ ਕੌਮਵਾਦੀ ਪੱਖ ਦੇ। ਰੰਕ, ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਅੱਖ ਵੇਖਦੇ। ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਨਿਰਪੱਖ ਵੇਖਦੇ। ਇਕੋ ਅੱਖੇ ਕੱਖ ਅਤੇ ਲੱਖ ਵੇਖਦੇ। ਲੋਟੂਆਂ ਦੀ ਕਿਧਰੇ ਨਾ ਝੱਖ਼ ਵੇਖਦੇ। ਲੁੱਟ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਭੰਡਦੇ ਮਹਾਤਮਾ। ਭੁੱਖਿਆਂ ਨੂੰ ਭੋਏਂ ਵੰਡਦੇ ਮਹਾਤਮਾ। ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਦੰਡਦੇ ਮਹਾਤਮਾ। ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਚੰਡਦੇ ਮਹਾਤਮਾ। ਸੇਵਾ-ਸੰਘ ਪਏ ਨੇ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਮਹਾਤਮਾ। ਮੁਫ਼ਤ ਨੇ ਦਵਾਈਆਂ ਘੋਲਦੇ ਮਹਾਤਮਾ। ਦਾਨ ਦੱਖਣਾ ਘਚੋਲਦੇ ਮਹਾਤਮਾ। ਜੜ੍ਹ ਭੁੱਖ ਦੀ ਨਾ ਫੋਲਦੇ ਮਹਾਤਮਾ।