ਕੀ ਬੋਲਾਂ ਤੇ ਕੀ ਨਾ ਬੋਲਾਂ ਮੈਂ ਕਿੰਜ ਭੇਤ ਦਿਲੇ ਦਾ ਖੋਲ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਕਿਸ ਅੱਗੇ ਦੁਖੜਾ ਫੋਲਾਂ ਮੈਂ ਲੈ ਆਂਦਾ ਨੱਕ ਵਿਚ ਸਾਹ ਮੀਆਂ- ਏਥੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਮੀਆਂ । ਅਸੀਂ ਘਿਰ ਗਏ ਕਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਝੱਖੜਾਂ ਵਿਚ, ਕਾਲੀਆਂ ਕਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਆਰ ਕਿਤੇ, ਨਾ ਪਾਰ ਕਿਤੇ ਸਾਨੂੰ ਦਿਸਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਰਾਹ ਮੀਆਂ- ਏਥੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਮੀਆਂ । ਏਥੇ ਪੰਛੀ ਚਹਿਕ ਨਾ ਸਕਦੇ ਨੇ ਫੁੱਲ-ਬੂਟੇ ਟਹਿਕ ਨਾ ਸਕਦੇ ਨੇ ਏਥੇ ਪਹਿਰਾ ਚੰਦਰੀ ਪੱਤਝੜ ਦਾ ਏਥੇ ਬੁਲਬੁਲ ਸਕੇ ਨਾ ਗਾ ਮੀਆਂ- ਏਥੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਮੀਆਂ । ਇਹ ਨਗਰੀ ਜਮ-ਜੰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਮਾਸੂਮ, ਬੇਦੋਸ਼ੇ-ਮਾਰਾਂ ਦੀ ਏਥੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨਾ ਕਹਿ ਸਕੀਏ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀਏ ਅਸੀਂ 'ਹਾਹ' ਮੀਆਂ- ਏਥੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਮੀਆਂ । ਏਥੇ ਆਖਣ, ਦੀਨ ਕਬੂਲ ਕਰੋ ਨਹੀਂ ਛੁਰੀਆਂ ਹੇਠਾਂ ਸੀਸ ਧਰੋ ਨਿਤ ਹੁਕਮ ਚੁਗੱਤੇ ਚਾੜ੍ਹ ਰਹੇ ਅਸੀਂ ਕਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਨਾਂਹ ਮੀਆਂ- ਏਥੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਮੀਆਂ । ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਉਠਦੀ ਹੂਕ ਜਿਹੀ ਇਕ ਚੀਕ ਜਿਹੀ, ਇਕ ਕੂਕ ਜਿਹੀ ਕਦੇ ਉੱਠ ਪੈਂਦੀ, ਕਦੇ ਦਬ ਜਾਂਦੀ ਪਰ ਕੱਢ ਨਾ ਸਕਦੀ ਸਾਹ ਮੀਆਂ- ਏਥੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਮੀਆਂ । (੨੪ ਦਿਸੰਬਰ ੧੯੯੦)

ਮੈਂ ਮੁਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਮੈਂ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਬੱਚੀ ਸਾਂ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਦੀ ਹੋਵਾਂਗੀ ਬੜੀ ਹੱਦ ਚਾਰ ਦੀ ਏ. ਬੀ. ਸੀ. ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਸਾਂ ੳ. ਅ. ੲ. ਸ. ਤਿੰਨ ਕਿ ਚਾਰ ਅੰਕਲ ਆਏ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਦਾਦੇ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਫੇਰ ਮੇਰੀ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਫੇਰ ਮੇਰੇ ਡੈਡੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਫੇਰ ਮੇਰੀ ਮੰਮੀ ਨੂੰ ਫੇਰ ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ ਵੀਰੇ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਫੇਰ ਛੋਟੇ ਨੂੰ ਤੇ ਫੇਰ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ । ਮੈਂ ਆਖਿਆ, ਅੰਕਲ ! ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋ ? ਆਖਣ ਲੱਗੇ, ਤੂੰ ਮੁਖ਼ਬਰ ਹੈਂ ! ਮੈਂ ਆਖਿਆ, ਅੰਕਲ ! ਮੁਖ਼ਬਰ ਕਿਸਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ? ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਮੇਰੇ ਚੌਦਾਂ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਮੁਖ਼ਬਰ ਕਿਸਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । (੩੦ ਜਨਵਰੀ ੧੯੮੮)

ਚੰਗੀ ਨਦੀਏ ਨੀ- ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਈਂ ਕੱਸੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਖਾਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਿਸ਼ ਲਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਆਈਂ ਕਿਰਨਾਂ ਭਰਦੀਏ ਨੀ ਲਿਸ਼ ਲਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਜਾਈਂ ਸੁੰਨੀਆਂ ਸੁਨੀਆਂ ਰੋਹੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਸਾਵੇ ਖੇਤ ਉਗਾਈਂ ਲੰਮੀਏਂ ਲੰਝੀਏ ਨੀ ਸਾਵੇ ਖੇਤ ਉਗਾਈਂ ਸੰਖ, ਕੌਡੀਆਂ, ਪੱਥਰ, ਕੰਕਰ ਸਭੋ ਰੋੜ ਲਿਆਈਂ ਝੱਲ ਮੁਟਿਆਰੇ ਨੀ ਸਭੋ ਰੋੜ ਲਿਆਈਂ ਸ਼ੂਕਣ ਤੇਰੀਆਂ ਝੱਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੱਚਦੀ ਨੱਚਦੀ ਆਈਂ ਬਾਂਕੀਏ ਨਾਰੇ ਨੀ ਨੱਚਦੀ ਨੱਚਦੀ ਜਾਈਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲੋਕੀ ਵੱਸਦੇ ਛਲਕ ਨਾ ਕਿਧਰੇ ਜਾਈਂ ਜੋਬਨ ਮੱਤੀਏ ਨੀ ਛਲਕ ਨਾ ਕਿਧਰੇ ਜਾਈਂ ਚੰਗੀਏ ਨਦੀਏ ਨੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਜਾਈਂ

ਬਹੁਤ ਗਲਤ ਕੀਤਾ ਅਸੀਂ ਜਿਹੜਾ ਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਫੇਰ ਆਪ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਾਰ ਬਣਨਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਜ਼ਾਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਸੂਰਜ ਜੇ ਚੜ੍ਹਨ ਸਾਨੂੰ ਪੁੱਛ ਪੁੱਛ ਚੜ੍ਹਨ, ਫੇਰ ਅਸੀਂ ਆਏ ਸੂਰਜਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਪੁੱਛ ਪੁੱਛ ਚੜ੍ਹੋ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਚਮਕਣਾ ਹੈ ਪੁੱਛ ਪੁੱਛ ਚਮਕੋ। ਜ਼ਾਰ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਕਤਲਗਾਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਖੂੰਟੀ ਉਤੇ ਨੰਗੀ ਅਸੀਂ ਖੂੰਟੀ ਉਤੋਂ ਲਾਹੀ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੁਲਹਨ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਸੂਹੇ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕਤਲਗਾਹ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ। ਬਹੁਤ ਗਲਤ ਕੀਤਾ ਅਸੀਂ ਜਿਹੜਾਂ ਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਫੇਰ ਆਪ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਾਰ ਬਣਨਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਜ਼ਾਰ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਜਾਂ ਵਿਚ ਜੜੇ ਹੀਰੇ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ ਸਾਨੂੰ ਉਹਨਾ ਹੀਰਿਆਂ ਦਾ ਦਿਲ ਧਰਾਉਣਾ ਪੈ ਗਿਆ ਤਾਜ ਤਾਂ ਹੁਣ ਸਨ ਨਹੀਂ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾ ਹੀਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜੁੱਤੀਆਂ 'ਤੇ ਜੜ ਲਿਆ। ਹਉਮੈਂ-ਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਪੰਜੇ ਹੀ ਵਿਕਾਰ ਸੋਗਵਾਰ ਬੈਠੇ ਸਨ ਚਲੇ ਗਏ ਜ਼ਾਰ, ਅਸੀਂ ਇਹਨਾ ਪੰਜਾਂ ਦੇ ਹੀ ਹੰਝੂਆਂ ਨੂੰ ਪੂੰਝਿਆ ਗਲੇ ਨਾਲ ਲਾਇਆ ਤੇ ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਖ਼ੂਨ ਦੀਆਂ ਨਾੜਾਂ ਵਿਚ ਪਾ ਲਿਆ। ਬਹੁਤ ਗਲਤ ਕੀਤਾ ਅਸੀਂ ਜਿਹੜਾ ਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਫੇਰ ਆਪ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਾਰ ਬਣਨਾ ਪੈ ਗਿਆ

ਬਾਬੀਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਬੋਲਿਆ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕੀ ਹਨ ਕਾਰੇ ਘਿਰਣਾ, ਦ੍ਵੈਤਾਂ, ਕੀਨੇ, ਸਾੜੇ, ਮੇਰਾ ਨਰਮ ਕਾਲਜਾ ਡੋਲਿਆ; ਬਾਬੀਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਬੋਲਿਆ। ਲੱਖ ਸੰਗਲ ਤੇਰੇ ਚਾਰ ਚੁਫੇਰੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਨੇ ਲਾ ਲਏ ਡੇਰੇ ਇਹ ਸੱਚ ਜਾਣ ਲੈ ਭੋਲਿਆ; ਬਾਬੀਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਬੋਲਿਆ। ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਦੈਂਤ ਚਿੰਘਾੜੇ ਮੁਲਕ-ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਪੈਰ ਪਸਾਰੇ ਜਬ੍ਹਾੜਾ ਮਗਰਮੱਛ ਨੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ; ਬਾਬੀਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਬੋਲਿਆ। ਕੂੜ ਹੈ ਰਾਜਾ ਕੂੜ ਸਲਾਹੀਏ ਕੂੜ ਹੀ ਕੂੜ ਹੈ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਅਣਮਿਣਵਾਂ, ਅਣਤੋਲਿਆ; ਬਾਬੀਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਬੋਲਿਆ। ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਿਰਤੀ ਸਾਰੇ ''ਇਕ ਹੋ ਜਾਵਣ'' ਆਖ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਦਰ ਅਕਲਾਂ ਦਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ; ਬਾਬੀਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਬੋਲਿਆ। (੨੮ ਮਾਰਚ ੨੦੦੮-ਕੋਧਰੇ ਦਾ ਮਹਾਂ ਗੀਤ)

ਧੂੜ ਦਾ ਕਿਣਕਾ ਕਹੇ ਸੂਰਜ ਹਾਂ ਮੈਂ ਮਹਾਂ ਸਾਗਰ ਵਾਂਗ ਕਤਰਾ ਖੌਲਦਾ ਪਰਤਦੀ ਪਾਸਾ ਹੈ ਧਰਤੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਨੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਧੌਣ ਉੱਚੀ ਕਰਕੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ ਮਨੁੱਖ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਆਉਂਦੀ ਤ੍ਰੇਲੀ ਹਿੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਹਾਨ। ਗਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਸੁੱਟਣ ਤੌਕ-ਕੌਮਾਂ ਅੱਗ ਦੇ ਛੁਹੰਦੇ ਭੰਬੂਕੇ ਆਸਮਾਨ ਰੋਂਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦੇ ਅੰਨ੍ਹੀਂ ਰਈਅਤ ਲੱਭਦੀ ਫਿਰਦੀ ਗਿਆਨ ਆਮ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਪੈਗ਼ੰਬਰੀ ਗਿਆਨਵਾਨਾਂ ਦੇ ਨੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਗੁਮਾਨ। ਹੜਬੜਾ ਕੇ ਉੱਠਦੇ ਹਨ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਨੀਂਦ ਲੋਟੂ ਵਰਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹਰਾਮ ਕੰਬ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਮਹੱਲਾਂ ਦੇ ਸਤੂਨ ਕੰਬ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਚੰਗੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਧੂੜ-ਕਿਣਕੇ ਉੱਠਦੇ ਬਣਕੇ ਹਨੇਰੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਫੜਦੇ ਲਗਾਮ। (੪ ਜੂਨ ੨੦੦੭-ਕੋਧਰੇ ਦਾ ਮਹਾਂਗੀਤ)

ਅੱਧੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤੀਂ ਦੀਵਾ ਜਗਦਾ ਦੀਵਾ ਜਗਦਾ ਹੋ; ਸੂਰਜ ਮਗਰੋਂ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ ਸਮਾਂ ਨਾ ਸਕੇ ਖਲੋ। ਅੱਧੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤੀਂ ਸੁਣਦੀਆਂ ਵਿੜਕਾਂ ਸੁਣਦੀਆਂ ਵਿੜਕਾਂ ਹੋ; ਸਜਣਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਜਿੰਦੜੀ ਛਿੜਕਾ ਕਣੀਆਂ ਕਣੀਆਂ ਹੋ। ਅੱਧੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤੀਂ ਭੌਂਕਣ ਕੁੱਤੇ ਭੌਂਕਣ ਕੁੱਤੇ ਹੋ; ''ਆਣ ਜਗਾਇਣ ਰਾਤੀਂ ਸੁੱਤੇ'' ਨੀਂਦਾਂ ਦੇਵਣ ਖੋ। ਅੱਧੀਂ ਅੱਧੀਂ ਰਾਤੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਵਾਜਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਵਾਜਾਂ ਹੋ; ਸੱਚ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣਾਉਂਦੀਆਂ ਵਾਜਾਂ ''ਜਾਗਦੇ ਰਹਿਣਾ ਵੋ!'' ਅੱਧੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤੀਂ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਹੋ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੱਗੀ ਤੋੜ ਨਿਭਾਣੀ ਤੁਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਉਹ। ('ਪੱਤਝੜੇ ਪੁਰਾਣੇ)

ਤੇਰਾ ਲੁੱਟਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਬੋਰ ਸੱਸੀਏ ਬੇਖ਼ਬਰੇ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੋਤ, ਕਚਾਵਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਡਾਕੂ ਨੇ ਹੋਰ, ਸੱਸੀਏ ਬੇਖ਼ਬਰੇ। ਘਰ ਚਿੱਟੜੇ ਵਿੱਚ ਕਾਲ਼ੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡ ਰਹੇ ਨੇ ਚੋਰ ਸੱਸੀਏ ਬੇਖ਼ਬਰੇ। ਜਾਗ ਨੀ ਸੱਸੀਏ ਨੀਂਦਾਂ ਮੱਤੀਏ ਸਿਰ 'ਤੇ ਆ ਗਈ ਭੋਰ ਸੱਸੀਏ ਬੇਖ਼ਬਰੇ। ਇਹ ਨਾਦਰ-ਅਬਦਾਲੀ ਅੱਜ ਦੇ ਸ਼ਕਲਾਂ ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ, ਸੱਸੀਏ ਬੇਖ਼ਬਰੇ। ਸਮਾਂ ਹੈ ਜਾਂਦਾ ਧੂੜਾਂ ਪੁੱਟਦਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲੈ ਤੋਰ, ਸੱਸੀਏ ਬੇਖ਼ਬਰੇ। ਤੇਰਾ ਲੁੱਟਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਬੋਰ ਸੱਸੀਏ ਬੇਖ਼ਬਰੇ। (੧੧ ਅਗਸਤ ੨੦੦੮-ਕੋਧਰੇ ਦਾ ਮਹਾਂਗੀਤ)

ਸਿਲ੍ਹੀਆਂ ਸਿਲ੍ਹੀਆਂ ਧਰਤੀਆਂ, ਪਿੰਡੋਂ ਬਾਹਰਵਾਰ। ਹਾਲੀਆਂ ਨੇ ਹਲ ਜੋੜ ਲਏ, ਲੀਕਣ ਲਗੇ ਸਿਆੜ। ਦਾਣਾ ਦਾਣਾ ਕੇਰਿਆ, ਲੈ ਕੇ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਂ। ਫੁੱਟਣ ਤੂਈਆਂ ਮੋਤੀਆ, ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਣ ਮਸਾਂ। ਤੂਈਆਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋ ਗਈਆਂ ਉਂਗਲ ਦੋ ਦੋ ਚਾਰ। ਹਰੀਆਂ ਝਲਕਾਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਫਿਰ ਗਈ ਜਿਵੇਂ ਬਹਾਰ। ਕਣੀਆਂ ਵਰ੍ਹੀਆਂ ਅੰਬਰੋਂ, ਸੂਰਜ ਡੋਲ੍ਹੀ ਧੁੱਪ। ਸੰਝਾਂ ਵਾਰਨ ਲਾਲੀਆਂ, ਰਾਤਾਂ ਨ੍ਹੇਰੇ ਘੁੱਪ। ਚੰਨੇ ਦਿੱਤੀ ਚਾਨਣੀ ਤਾਰਿਆਂ ਦਿੱਤੀ ਲੋਅ। ਮੋਤੀ ਦਿੱਤੇ ਤ੍ਰੇਲ ਨੇ, ਲੂੰ ਲੂੰ ਵਿਚ ਪਰੋ। ਪਹੁ-ਫੁਟਾਲੇ ਦੁਧੀਆ ਧੋਵਣ ਆਕੇ ਮੁੱਖ। ਸੋਨ-ਸਵੇਰਾਂ ਸੁੱਚੀਆਂ ਪੁੱਛਣ ਆ ਕੇ ਦੁੱਖ। ਸੀਤ ਫਰਾਟੇ ਪੌਣ ਦੇ ਝੱਲਾਂ ਦੇਂਦੇ ਆਣ। ਗੋਡੇ ਗੋਡੇ ਪੈਲੀਆਂ ਝੂਮ ਹਿਲੋਰੇ ਖਾਣ। ਗੋਡੇ ਗੋਡੇ ਪੈਲੀਆਂ, ਹੋਰ ਨਿਸਾਰੇ ਲੈਣ। ਲੱਕਾਂ ਨੂੰ ਜਦ ਛੁੰਹਦੀਆਂ ਬੂਰ ਤਦੋਂ ਆ ਪੈਣ। ਪੱਕਣ ਦੀ ਰੁਤ ਆ ਗਈ, ਲੈਂਦੀ ਨਿੱਘੇ ਸਾਹ। ਰੰਗ ਵਟਾਇਆ ਪੈਲੀਆਂ, ਪੀਲੀ ਪੀਲੀ ਭਾਹ। ਤੁਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਭਰ ਗਏ ਦਾਣੇ ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਂਗ। ਦਿਲਾਂ ਦਿਲਾਂ 'ਚੋਂ ਲੰਘ ਗਈ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਂਗ। ਖੜਕਣ ਸਿੱਟੇ ਝੂਲਦੇ ਪੌਣ-ਹਿਲੋਰਾਂ ਨਾਲ। ਟਸਰੀ ਟਸਰੀ ਪੈਲੀਆਂ ਪਕ ਪਕ ਹੋਈਆਂ ਲਾਲ। ਭਰੀਆਂ ਭਰੀਆਂ ਪੈਲੀਆਂ ਲੱਕੋਂ ਮੁਚ ਮੁਚ ਪੈਣ। ਸਾਗਰ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋ ਹੋ ਕੇ ਬੇ-ਚੈਨ। ਸੁਣ ਕੁੱਕੜ ਦੀ ਬਾਂਗ ਨੂੰ ਜਾਗ ਪਏ ਕਿਰਸਾਨ। ਹੱਥੀ ਦੰਦਲ-ਦਾਤੀਆਂ, ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਵਲ ਜਾਣ। ਚਿੜੀ ਚੂਕਦੀ ਟਾਹਣੀਏਂ, ਨੈਣਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ਮਾਰ। ਸਾਂ ਸਾਂ ਕਰਦੀ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਉਡ ਜਾਂਦੀ ਕੋਈ ਡਾਰ। ਰਾਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਫੁੱਟਿਆ ਸੁੱਚਾ ਸੁੱਚਾ ਨੂਰ। ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਉਡਦੀ ਨਿੱਕੀ ਨਿੱਕੀ ਧੂੜ। ਖੇਤੀਂ ਪਈਆਂ ਦਾਤੀਆਂ ਪਹੁ-ਫੁੱਟਣ ਦੇ ਨਾਲ। ਵੱਢਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਵਿਛ ਗਈ ਸੱਥਰੀਆਂ ਦੀ ਪਾਲ। ਸੋਨ-ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਰਚਿਆਂ ਦੇ ਵੱਢਾਂ ਵਿਚਕਾਰ। ਫਲ੍ਹਿਆਂ ਥੱਲੇ ਟੁੱਟਦੇ ਨਵੀਂ ਫਸਲ ਦੇ ਭਾਰ। ਉੱਲਰ ਪਈਆਂ ਤ੍ਰਾਂਗਲਾਂ, ਨ੍ਹਿਮੀ ਪੂਰੇ ਦੀ ਵਾ। ਪੱਛਮ ਦੇ ਵਲ ਰੁਮਕਿਆ ਖਲਵਾੜੇ ਦਾ ਸਾਹ। ਪੰਗ ਸੁਨਹਿਰੀ ਉੱਡਦੇ ਝੱਲੇ ਹੋ ਹੋ ਜਾਣ। ਚਮਕਣ ਤੂੜੀ-ਤੀਲੀਆਂ, ਕਿਰਨਾਂ ਦਾ ਪਰਮਾਣ। ਛੱਜਾਂ ਉੱਤੋਂ ਝਾਰ ਕੇ ਧੜਾਂ ਉਡਾਈਆਂ ਜਾਣ। ਮੀਂਹ ਸੋਨੇ ਦਾ ਵੱਸਦਾ, ਜੀਵੇ ਕੁੱਲ ਜਹਾਨ। ਲੱਗੇ ਬੋਹਲ ਅੰਨ ਦੇ, ਪਿੜ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਭਾਗ। ਦਿਨ ਖਲਵਾੜੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਆਸਾਂ ਪਈਆਂ ਜਾਗ। ਬੋਹਲ ਦੇ ਵਿਚ ਤੱਕੜੀ, ਹੋ ਗਏ ਪੂਰੇ ਤੋਲ। ਦਿਲ ਕਿਰਤਾਂ ਦਾ ਫੱਟਿਆ, ਬੋਲ ਨੀ ਧਰਤੀ ਬੋਲ! ਬੋਲ ਨੀ ਧਰਤੀ: ਪੈਲੀਆਂ ਪਏ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹੋਰ। ਬਣੀ ਬਣਾਈ ਸਾਂਭ ਕੇ ਵੰਡੀਆਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਰ! ਬੋਲ ਨੀ ਧਰਤੀ ਸੱਚੀਏ: ਲੁਕੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਚੋਰ! ਘਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਜਾਗ ਪਏ- ਜਾਗ ਪਏ ਅਜ ਖੋਰ! ਬੋਲ ਨੀ ਅਣਖਾਂ ਵਾਲੀਏ: ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਚੱਲਣੇ ਜ਼ੋਰ! ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਚੱਲਣੇ ਜ਼ੋਰ ਵੇ- ਦੇਖ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤੋਰ! ('ਪੱਤਝੜੇ ਪੁਰਾਣੇ)

ਰਾਜਿਆ ਰਾਜ ਕਰੇਂਦਿਆ! ਤੇਰੇ ਮਹਿਲਾਂ 'ਤੇ ਪੈ ਗਈ ਰਾਤ। ਨਵਾਂ ਨੂਰ ਹੈ ਸੁੱਟਦਾ ਝੁੱਗੀਆਂ ਅੰਦਰ ਝਾਤ। ਰਾਜਿਆ ਰਾਜ ਕਰੇਂਦਿਆ! ਤੇਰੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਨ੍ਹੇਰ। ਤੇਰੇ ਦੱਖਣ ਫਾਹੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ, ਤੇਰੇ ਉੱਤਰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਢੇਰ। ਤੇਰੇ ਪੱਛਮ ਕੰਡੇ ਖਿੱਲਰੇ, ਤੇਰਾ ਪੂਰਬ ਬਿਨਾਂ ਸਵੇਰ। ਰਾਜਿਆ ਰਾਜ ਕਰੇਂਦਿਆ! ਤੇਰੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦਾ ਇਹ ਹਾਲ: ਗਿਆਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਬਾਲ ਨੂੰ ਕੈਦ ਛਿਆਲੀ ਸਾਲ। ਰਾਜਿਆ ਰਾਜ ਕਰੇਂਦਿਆ! ਤੇਰਾ ਤਖ਼ਤ ਰਿਹਾ ਹੈ ਡੋਲ। ਜਦ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਨੇ ਪੀੜੀ ਲੋਕਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰ ਸਕੇ ਨਾ ਬੋਲ। ਰਾਜਿਆ ਰਾਜ ਕਰੇਂਦਿਆ! ਤੇਰੀ ਨਗਰੀ 'ਚ ਵਸਦੇ ਚੋਰ। ਜਿਥੇ ਭੁੱਖਾਂ ਖਾਣ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਕਣਕਾਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਢੋਰ। ਰਾਜਿਆ ਰਾਜ ਕਰੇਂਦਿਆ! ਤੇਰੀ ਦੇਖ ਲਈ ਜਮਹੂਰ; ਜਿਥੇ ਅੱਜ ਵੀ ਹੱਕ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਸੂਲੀ ਚੜ੍ਹਨ ਮਨਸੂਰ। ਰਾਜਿਆ ਰਾਜ ਕਰੇਂਦਿਆ! ਤੇਰਾ ਤਕ ਲਿਆ ਨਵਾਂ ਕਨੂੰਨ। ਜਿਹੜਾ ਧਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖੇ ਪੀਣ ਲਈ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਖ਼ੂਨ। ਜਿਹੜਾ ਮਲਕੀਅਤ ਨੂੰ ਆਖਦਾ: ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਨਾ ਸਕਦਾ ਮਾਰ। ਅਤੇ ਹਲ ਨੂੰ ਆਖੇ ਘੂਰ ਕੇ: ਤੇਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲਗਦੇ ਸਿਆੜ। ਜੋ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ 'ਕਲ੍ਹ' ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਧਨੀਆਂ ਹਥ ਫੜਾ। ਜੋ ਦਿਨ ਧੌਲੇ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਚੋਰਾਂ ਹੱਥ ਲੁਟਾ। ਰਾਜਿਆ ਰਾਜ ਕਰੇਂਦਿਆ! ਤੈਨੂੰ ਲੱਖ ਮਿਰਕਣ ਦਾ ਮਾਣ। ਤੈਨੂੰ ਲੱਖ ਗਰਬ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦਾ, ਤੇਰੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਲੱਖ ਧਨਵਾਨ; ਪਰ ਹੁਣ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਤੋਂ ਤੇਰੀ ਲੁਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਜਾਨ। ਰਾਜਿਆ ਰਾਜ ਕਰੇਂਦਿਆ! ਤੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਦੇਣੀ ਓਟ। ਤੂੰ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਬਤ ਜਾਣਿਆ, ਇਹ ਹਨ ਰੇਤੇ ਦੇ ਕੋਟ। ਰਾਜਿਆ ਰਾਜ ਕਰੇਂਦਿਆ! ਅਜ ਧਨ ਦਾ ਖ਼ਤਮ ਨਜ਼ਾਮ। ਅਜ ਉਡਣ ਫਰੇਰੇ ਰੱਤੜੇ ਵਿਚ ਚੀਨ ਅਤੇ ਵਿਤਨਾਮ। ਅਜ ਤੁਰੀ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਬਾਲ ਕੇ ਕਿਤੇ ਮੱਸ-ਫੁਟਿਆਂ ਦੀ ਲਾਮ। ਕਿਤੇ ਰੇਲ-ਮਜ਼ੂਰਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨੇ, ਕੀਤਾ ਰੇਲ ਦਾ ਪਹੀਆ ਜਾਮ। ਅੱਜ ਪੜ੍ਹਾਕੂ ਸਿਰਾਂ 'ਚੋਂ ਕੋਈ ਇਲਮ ਪਿਆ ਹੈ ਜਾਗ। ਅਜ ਉੱਡ ਪਏ ਵਾਰਸ 'ਕਲ੍ਹ' ਦੇ, ਹਥ ਫੜ ਕੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਾਗ। ਅਜ ਹਰੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਤਿਲੰਗਾਨਾ ਦੇ ਗੀਤ। ਅਜ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜੀਊਂਦੇ ਹੋ ਰਹੇ, ਕਿਸ਼ਨ-ਗੜ੍ਹੀ ਗਭਰੀਟ। ਰਾਜਿਆ ਰਾਜ ਕਰੇਂਦਿਆ! ਤੈਨੂੰ ਕਵੀ ਕਹੇ ਲਲਕਾਰ: ਤੈਨੂੰ ਭਰਮ ਹੈ ਤਪ ਤੇ ਤੇਜ ਦਾ, ਤੇਰੀ ਨਗਰੀ 'ਚ ਮਾਰੋ ਮਾਰ। ਰਾਜਿਆ ਰਾਜ ਕਰੇਂਦਿਆ! ਤੈਨੂੰ ਕਵੀ ਕਹੇ ਲਲਕਾਰ: ਤੇਰੇ ਧੌਲਰ ਤ੍ਰੇੜਾਂ ਖਾ ਰਹੇ ਸੁਣ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੰਗਾਰ। ('ਪੱਤਝੜੇ ਪੁਰਾਣੇ)

ਕਹਿਣ, ''ਦੀਵੇ ਜਗਣ ਨਾ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਕੋਲ'' ਪਰ, ਲੁਕੇ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਲੈਣ ਟੋਲ, ਕੰਮ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਸਦਾ ਹੈ ਡੰਗਣਾ, ਕੰਮ ਡੰਡੇ ਦਾ ਹੈ ਸਿਰੀਆਂ ਭੰਨਣਾ, ਦੇਖ ਲਈ ਤੇਰੀ ਵਲਾਵੀਂ ਤੋਰ ਹੈ- ਤੇਰੀ ਨਗਰੀ ਵਿਚ ਹਨੇਰਾ ਘੋਰ ਹੈ। ਦੇਖ ਲਈ ਤੇਰੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ''ਕਹਿਣ'' ਦੀ ਵਲਗਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਵਲ ਕੇ ਰਹਿਣ ਦੀ, ਲਹੂ ਡੁੱਲ੍ਹੇ ਬਿਨ ਲਿਆਂਦੀ ਦੇਖ ਲਈ, ਦੇਖ ਲਈ ਅਰਥੀ ਨਿਆਂ ਦੀ, ਦੇਖ ਲਈ, ਖੰਭ ਲਾ ਕੇ ਕਾਂ ਨਾ ਬਣਦਾ ਮੋਰ ਹੈ- ਤੇਰੀ ਨਗਰੀ ਵਿਚ ਹਨੇਰਾ ਘੋਰ ਹੈ। ਕੋਟ ਰੇਤੇ ਦੇ ਉਸਾਰਨ ਵਾਲਿਆ ਹਵਾ ਵਿਚ ਤਲਵਾਰਾਂ ਮਾਰਨ ਵਾਲਿਆ ਸੂਰਜਾਂ ਨੂੰ ਦਾਗ਼ ਲਾਵਣ ਵਾਲਿਆ ਗਲ਼ ਸਮੇਂ ਦੇ ਫਾਹੀਆਂ ਪਾਵਣ ਵਾਲਿਆ ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਕੱਚੀ ਡੋਰ ਹੈ ਤੇਰੀ ਨਗਰੀ ਵਿਚ ਹਨੇਰਾ ਘੋਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਚਤੁਰਾਈ ਪੁਗ ਸਕਣੀ ਨਹੀਂ, ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਉਗ ਸਕਣੀ ਨਹੀਂ, ਧੁੰਦ ਮਾਇਆ ਦੀ ਨੇ ਹੁਣ ਰਹਿਣਾ ਨਹੀਂ, ਲੋਕਤਾ ਨੇ ਜਬਰ ਹੁਣ ਸਹਿਣਾ ਨਹੀਂ, ਧਰਤ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੀਕਰ ਸ਼ੋਰ ਹੈ- ਤੇਰੀ ਨਗਰੀ ਵਿਚ ਹਨੇਰਾ ਘੋਰ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਨਗਰੀ ਜਿੰਦਾਂ ਗੁਟਕਣ ਨਿੱਕੀਆਂ, ਤੇਰੀ ਨਗਰੀ ਹੋਣ ਛੁਰੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ, ਸਾਡੀ ਮੰਜ਼ਲ ਹੈ ਭਵਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਤੇਰੀ ਮੰਜ਼ਲ ਜੁੱਗੜੇ ਬੀਤੇ ਹੋਏ, ਰਾਹ ਸਾਡਾ ਹੋਰ, ਤੇਰਾ ਹੋਰ ਹੈ- ਤੇਰੀ ਨਗਰੀ ਵਿਚ ਹਨੇਰਾ ਘੋਰ ਹੈ। (ਕੁਝ ਅੰਸ਼-ਪੱਤਝੜੇ ਪੁਰਾਣੇ)

ਓ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ! ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਅਜ ਹੋਣੀਆਂ. ਅਨ-ਹੋਣੀਆਂ, ਦੇਖ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਨਜ਼ਾਮ- ਚੜ੍ਹ ਰਹੀ ਹੈ ਇਕ ਸਵੇਰ, ਢਲ ਰਹੀ ਹੈ ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ। ਜਾਗ ਪਈਆਂ ਕੁੱਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖੀਆਂ, ਸੌਣ ਲੱਗੀਆਂ ਧੌਲਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਤਾਂ, ਪੁੱਟਦਾ ਹੈ ਕਬਰ ਅਪਣੀ ਆਪ ਹੀ, ਬੁੱਢਾ ਨਜ਼ਾਮ। ਦੇਖ, ਸੂਹੇ ਚਾਨਣਾਂ ਵਿਚ ਆ ਰਿਹਾ: ਜਿਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਬਿਆਈਆਂ ਪਾਟੀਆਂ, ਧੂੜ ਜਿਸ ਦੇ ਗੋਡਿਆਂ ਤਕ ਚੜ੍ਹ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਗਲ ਵਿਚ ਮਹਿਕਦੇ ਸੂਹੇ ਗੁਲਾਬ- ਸੱਜਰੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੇ ਹਾਰ। ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਅੱਟਣ ਕਿਰਤ ਦੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਧਰਤੀ ਲਿਫ ਕੇ ਪੱਧਰ ਹੋ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਪਹਿਨਿਆ ਕੰਡਿਆਂ ਦਾ ਤਾਜ, ਦੇਖ, ਸੂਹੇ ਚਾਨਣਾਂ ਵਿਚ ਆ ਰਿਹਾ: ਔਣ ਵਾਲੀ ਕਲ੍ਹ ਦਾ ਕੋਈ ਤਾਜਦਾਰ। ਓ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਕਮਾ! ਅੱਖੀਆਂ ਤੇ ਚਾ। ਦੇਖ, ਡੂੰਘੇ ਨ੍ਹੇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਰਿਹਾ: ਜਿਸ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਮਖ਼ਮਲ ਦੀਆਂ, ਗੋਡਿਆਂ ਤਕ ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਫੜ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਗਲ ਵਿਚ ਦਮਕਦੇ ਲਾਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇ ਗਈਆਂ, ਹਥ-ਰੇਖਾਂ ਰਾਜ ਦੀਆਂ, ਧਨ ਦੀਆਂ, ਜਿਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਧਰਤੀ ਥੱਕਦੀ ਤੇ ਡੋਲਦੀ, ਜਿਸਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਡਿਗ ਰਿਹਾ ਹੈ ਹੀਰਿਆਂ, ਲਾਲਾਂ ਦਾ ਤਾਜ, ਦੇਖ, ਡੂੰਘੇ ਨ੍ਹੇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਰਿਹਾ: ਬੀਤ ਚੁੱਕੀ ਕਲ੍ਹ ਦਾ ਕੋਈ ਤਾਜਦਾਰ। ਓ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਕਮਾ! ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਅੱਜ ਹੋਣੀਆਂ, ਅਨ-ਹੋਣੀਆਂ, ਦੇਖ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਨਜ਼ਾਮ- ਚੜ੍ਹ ਰਹੀ ਹੈ ਇਕ ਸਵੇਰ, ਢਲ ਰਹੀ ਹੈ ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ। (ਪੱਤਝੜੇ ਪੁਰਾਣੇ)

ਟੀਸੀ ਉੱਤੇ ਪੁੱਜਿਆ ਅਜ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਰਾਜ। ਦਿਨ ਧੌਲੇ ਹੈ ਲੁੱਟਦੀ ਗਊ ਗ਼ਰੀਬ ਦੀ ਲਾਜ। ਉਹਲੇ ਬਹਿ ਕੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪਲਦਾ ਹੈ ਵਿਭਚਾਰ। ਖੱਲ ਭੇਡਾਂ ਦੀ ਚਿੱਟੜੀ ਪਾ ਬੈਠੇ ਬਘਿਆੜ। ਪੰਛੀ ਉਡਿਆ ਧਰਮ ਦਾ, ਹਾਕਮ ਬਣੇ ਜੱਲਾਦ। ਹੱਥੀਂ ਫੜੀਆਂ ਕਾਤੀਆਂ, ਕੌਣ ਸੁਣੇ ਫ਼ਰਿਆਦ? ਟੋਟੇ ਟੋਟੇ ਧਰਤੀਆਂ, ਟੁਕੜੇ ਟੁਕੜੇ ਦੇਸ। ਖਿੰਡੀਆਂ ਪੁੰਡੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ, ਲੀਰਾਂ ਲੀਰਾਂ ਵੇਸ। ਰਾਤ ਹਨੇਰੀ, ਸੰਘਣੀ, ਹੱਥ ਨਾ ਲਭੇ ਹੱਥ। ਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਤਾਰਿਆਂ ਜੋੜ ਲਈ ਪਰ ਸੱਥ। ਸਦਾ ਨਾ ਰਹਿੰਦੇ ਪਾਪ ਨੇ, ਸਦਾ ਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਰਾਤ। ਹੋਣ ਘਟਾਂ ਲੱਖ ਕਾਲੀਆਂ, ਲੁਕਦੀ ਨਾ ਪਰਭਾਤ। ਪਹੁ-ਫੁਟਾਲੇ ਦੁਧੀਆ ਪਲ ਪਲ ਹੁੰਦੇ ਲਾਲ। ਪਲ ਪਲ ਜਾਗਣ ਧਰਤੀਆਂ ਚੰਗੇ ਸ਼ਗਨਾਂ ਨਾਲ। ਕੌਣ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤੋਰ ਨੂੰ ਹੈ ਰੋਕਣ ਦੇ ਤੁੱਲ? ਹਿਕ ਪੱਥਰ ਦੀ ਚੀਰ ਕੇ ਉੱਗਣ ਸੂਹੇ ਫੁੱਲ। ਕੌਣ ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਸਕਦਾ ਏ ਖਲ੍ਹਿਆਰ? ਕੌਣ, ਜੋ ਮੋੜੇ ਵਹਿਣ ਤੋਂ ਸ਼ਹੁ-ਦਰਿਆ ਦੀ ਧਾਰ? ਹੋਣੀ ਵਾਜਾਂ ਮਾਰਦੀ: ''ਲੋਕਾ, ਪੱਗ ਸੰਭਾਲ! ਚਿੜੀਆਂ ਦਾ ਹੈ ਟਾਕਰਾ ਅਜ ਬਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ।'' ਸੂਤੀ ਨਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਏਕੇ ਦੀ ਤਲਵਾਰ। ਰਾਤ ਹਨੇਰੀ ਵਿਚ ਜਿਉਂ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਚਮਕਾਰ। ਰਾਤ ਹਨੇਰੀ ਮੁੱਕਣੀ, ਮੁੱਕਣ ਲੱਗੀ ਤਾਂਘ। ਹੋਣੀ ਅਜ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ। (ਪੱਤਝੜੇ ਪੁਰਾਣੇ)

ਚੰਨ ਦਾ ਵੀ ਪੰਧ ਨ ਕੋਈ ਦੂਰ ਹੈ, ਪਹੁੰਚਣਾ ਮੰਜ਼ਲ 'ਤੇ ਜਦ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਹੈ ਮੇਰੇ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਇਕੋ ਚਿਣਗ, ਇਹ ਜੁ ਲੱਖਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਦਾ ਨੂਰ ਹੈ। ਇਸ਼ਕ ਨੂੰ ਫ਼ਤਵਾ ਕੁਰਾਹੀਏ ਹੋਣ ਦਾ, ਖ਼ੂਬ ਤੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦਸਤੂਰ ਹੈ। ਗੂੰਜ ਉੱਠੀ ਹੱਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਫਿਰ, ਸ਼ੋਰ ਜਿਸ ਦਾ ਵਲਗਣਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੈ। ਕੰਬ ਉੱਠੀ ਹੈ ਤਿਰੀ ਸੂਲੀ ਦੀ ਦੇਹ, ਆ ਰਿਹਾ ਕੋਈ ਝੂਲਦਾ ਮਨਸੂਰ ਹੈ। ਥੱਕ ਗਏ ਜੱਲਾਦ? ਮੁੜ ਗਏ ਘੁੰਡ? ਬੱਸ? ਇਹ ਤਾਂ ਸਿਰ-ਲੱਥਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੂਰ ਹੈ। ਅੰਤ ਉਸ ਮਜਨੂੰ ਦੀ ਲੈਲਾ ਹੋਇਗੀ, ਰੱਤ ਦਾ ਕਾਸਾ ਜਿਦ੍ਹਾ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। (੧੨ ਮਾਰਚ ੧੯੫੯-ਬਿਰਹੜੇ)

ਝੂਟਾ ਜਿਹਾ ਹੈ ਖਾਧਾ, ਮਹਿਲਾਂ-ਮੁਨਾਰਿਆਂ ਨੇ, ਅੱਜ ਬਦਲਿਆ ਹੈ ਪਾਸਾ, ਛੰਨਾਂ ਤੇ ਢਾਰਿਆਂ ਨੇ। ਛਣਦੀ ਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਰਾਤ ਕਾਲੀ, ਸਿੰਨ੍ਹੇ ਨੇ ਤੀਰ ਲੱਖਾਂ, ਰਲ ਕੇ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਨੇ। ਲਾਹਿਆ ਹੈ ਘੁੰਡ ਮੁੱਖੋਂ, ਪੂਰਬ ਦੀ ਵਹੁਟੜੀ ਨੇ, ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਦਿਓਰ ਟੁੰਬੇ, ਰੰਗਲੇ ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਨੇ। ਭੰਵਰਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ, ਠੇਲ੍ਹੀ ਅਸੀਂ ਹੈ ਬੇੜੀ, ਫੜ-ਫੜ ਬਥੇਰਾ ਰੱਖਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਨੇ। ਟਹਿਕੇ ਗੁਲਾਬ ਵਾਂਗੂੰ ਖਿੜ-ਖਿੜ ਕੇ ਸੂਹੇ ਹੋਣਾ, ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ, ਸਾਥੀ, ਭਖਦੇ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਨੇ। ਸਾਡੇ ਤਾਂ ਰਾਹ ਰੌਸ਼ਨ, ਸਾਡੇ ਤਾਂ ਲੰਮੇ ਜੇਰੇ, ਸਾਨੂੰ ਹੈ ਕੀ ਸਤਾਉਣਾ, ਹੁਸਨਾਂ ਦੇ ਲਾਰਿਆਂ ਨੇ। ਹੇ ਇਸ਼ਕ! ਤੇਰੀ ਖ਼ਾਤਰ, ਬਣ ਗਏ ਅਸੀਂ ਕਹਾਣੀ, ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ, ਹਿਸ-ਹਿਸ ਕੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨੇ। ਹੇ ਇਸ਼ਕ! ਤੇਰੀ ਖ਼ਾਤਰ, ਬਣ ਗਏ ਅਸੀਂ ਕਹਾਣੀ, ਮੁੱਕਣ ਨਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਜੱਗ ਦੇ ਹੁੰਗਾਰਿਆਂ ਨੇ। (ਫਰਵਰੀ ੧੯੫੭-ਬਿਰਹੜੇ)

ਨਿੱਕੀ ਸਲੇਟੀ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਸਦਾ, ਜਿਥੇ ਵਸਣ ਪਿਆਰੇ । ਨਿੱਕੀ ਸਲੇਟੀ ਸੜਕ ਦਾ ਟੋਟਾ ਓਨਾ ਪਿਆਰਾ, ਜਿੰਨਾ ਛੋਟਾ ਕੰਨੀਆਂ ਉਤੇ ਬਿਰਛ ਖਲੋਤੇ ਲੰਮੇ, ਮਧਰੇ, ਛਿਦਰੇ, ਸੰਘਣੇ ਸੀਹੋਂ, ਕਿੱਕਰ, ਧਰੇਕ, ਫੁਲਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਅੰਬਾਂ ਸਿਰ ਜੋੜੇ ਖੜੀਆਂ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਹਿੱਲਣ ਮਧ-ਮੱਤੇ ਸਾਗਵਾਨ ਦੇ ਚੌੜੇ ਪੱਤੇ । ਘਣੀਆਂ ਘਣੀਆਂ ਗੂੜ੍ਹੀਆਂ ਛਾਵਾਂ ਵਿਛੀਆਂ ਨੇ ਚਿਤਕਬਰੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਲਗਰਾਂ ਵਿਚ ਜਦ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਖਹਿੰਦੇ ਬੂਰ ਵਣਾਂ ਦੇ ਝੜ ਝੜ ਪੈਂਦੇ ਖੇੜੇ ਦੀ ਅਲਸਾਈ ਰੁੱਤੇ ਨਿੱਕੀ ਸਲੇਟੀ ਸੜਕ ਦੇ ਉਤੇ । ਨਿੱਕੀ ਸਲੇਟੀ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਸਦਾ, ਜਿਥੇ ਵਸਣ ਪਿਆਰੇ । ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ, ਚੇਤਰ ਦੀ ਰੁੱਤੇ ਅਸੀਂ ਤੁਰੇ ਇਸ ਟੋਟੇ ਉਤੇ ਠੁਮਕ ਠੁਮਕ ਤੁਰੀਆਂ ਤਰਕਾਲਾਂ ਉੱਡਣ ਛੱਤੇ ਨਾਜ਼ ਵਿਗੁੱਤੇ ਨੀਲੀ ਚੁੰਨੀ ਦੇ ਲੜ ਢਿਲਕੇ ਬੁੱਕਲ ਵਿਚੋਂ ਝੜੇ ਸਿਤਾਰੇ ਸਜਣਾਂ ਦੇ ਝੁਰਮਟ ਵਿਚ ਕੀਲੇ ਲੋਰ ਲੋਰ ਵਿਚ ਸੁੱਤ-ਅਣੀਂਦੇ ਵਾਂਗ ਸ਼ਰਾਬੀ ਖਿੰਡ ਖਿੰਡ ਜਾਂਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੱਥ ਛੁਹਾਂਦੇ ਨਿੱਕੀ ਸਲੇਟੀ ਸੜਕ ਦਾ ਟੋਟਾ ਜਿਸ ਦੇ ਉਤੇ ਗੂੜ੍ਹੀਆਂ ਛਾਵਾਂ ਜਿਸ ਦੇ ਉਤੋਂ ਲੰਘਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਿਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਗੁਟਕਣ ਪੰਛੀ ਜਿਥੇ ਆਸ਼ਿਕ ਕੌਲ ਕਰੇਂਦੇ ਜਿੱਥੇ ਪੁੱਗਣ ਅੱਖੀਆਂ ਲਾਈਆਂ ਨਿੱਕੀ ਸਲੇਟੀ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਸਦਾ, ਜਿਥੇ ਵਸਣ ਪਿਆਰੇ । ਕਦੇ ਕਦੇ ਇਸ ਟੋਟੇ ਉਤੋਂ ਉਡੇ ਕਾਂ ਕੋਈ ਕੁਰਲਾਂਦਾ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਇਲ੍ਹ ਮੰਡਲਾਂਦੀ ਮਾਰ ਮਾਰ ਲੰਮੀ ਕਲਕਾਰੀ ਕਦੇ ਕਦੇ ਚਮਗਾਦੜ ਫੜ੍ਹਕੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਵਿਸੀਅਰ ਲੰਘੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਬਿਜਲੀ ਕੜਕੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਬੱਦਲ ਘੋਰੇ । ਇਸ ਟੋਟੇ ਨੂੰ ਕਿਥੇ ਸਾਂਭਾਂ ? ਇਸ ਟੋਟੇ ਨੰ ਕਿਥੇ ਲੁਕਾਵਾਂ ? ਇਸ ਟੋਟੇ ਨੂੰ ਹਿੱਕ ਵਿਚ ਸਾਂਭਾਂ ਇਸ ਟੋਟੇ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿਚ ਪਾ ਲਾਂ । ਕਰੋ ਮਿਅਨਾਂ ਵਿਚ ਤਲਵਾਰਾਂ ਠਾਕ ਦਿਉ ਰਫਲਾਂ ਦੇ ਕੁੰਦੇ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ 'ਚੋਂ ਬੰਬ ਹਟਾਓ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ 'ਚੋਂ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਚੂਸੋ । ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਤਾਂ ਬੜੀ ਪਿਆਰੀ ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖਾਰੀ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਦੇਸ ਸਜਣ ਦਾ ਦੇਸ ਕਿ ਜਿਸਦੀ ਧੂੜ ਗੁਲਾਬੀ ਦੇਸ ਕਿ ਜਿਥੇ ਝੁੰਡ ਅੰਬੀਆਂ ਦੇ ਨਿੱਕੀ ਸਲੇਟੀ ਸੜਕ ਦਾ ਟੋਟਾ । ਪਾ ਪਾ ਪੱਜ, ਬਹਾਨੇ, ਹੀਲੇ ਨਿੱਕੀ ਸਲੇਟੀ ਸੜਕ ਦੇ ਉਤੇ ਅਸੀਂ ਤੁਰੇ ਚੇਤਰ ਦੀ ਰੁੱਤੇ । ਨਿੱਕੀ ਸਲੇਟੀ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਸਦਾ, ਜਿਥੇ ਵੱਸਣ ਪਿਆਰੇ । ਨਿੱਕੀ ਸਲੇਟੀ ਸੜਕ ਦੇ ਉਤੇ ਫੇਰ ਤੁਰੇ ਭਾਦੋਂ ਦੀ ਰੁੱਤੇ ਪਹੁ ਨਣਦੀ ਨੇ ਛੇੜ ਛੇੜ ਕੇ ਸੀ ਭਾਬੋ-ਪਰਭਾਤ ਜਗਾਈ ਸਿਰ 'ਤੇ ਲੈ ਅੰਬਰਸੀਆ ਲੀੜਾ ਉੱਠੀ ਸਰਘੀ ਲੈ ਅੰਗੜਾਈ ਸਿਰ 'ਤੇ ਰਖ ਚਾਨਣ ਦਾ ਭੱਤਾ ਬੰਨੇ ਬੰਨੇ ਤੁਰੀ ਸਲੇਟੀ । ਅਸੀਂ ਤੁਰੇ ਭਾਦੋਂ ਦੀ ਰੁੱਤੇ ਨਿੱਕੀ ਸਲੇਟੀ ਸੜਕ ਦੇ ਉਤੇ ਇਕ ਸਜਣ ਸਾਡੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਸਜਣ ਸਾਡੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਮੁਖੜਾ ਜਿਹੜਾ ਹਸ ਹਸ ਪੈਂਦਾ ਇਕ ਮੁਖੜਾ ਜਿਦ੍ਹੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤਾਂ ਤੁਰਦੇ ਤੋਰ ਲਟੋਰਾਂ ਵਾਲੀ ਝੱਲ ਵਲੱਲੀਆਂ ਕਰਦੇ ਗੱਲਾਂ ਪੱਛੋਂ ਦੇ ਸਾਹ ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਲਟਬੌਰੇ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਹੰਸਾਂ ਵਾਗੂੰ ਫੜਕਣ ਲੀੜੇ ਨਿੱਕੀ ਸਲੇਟੀ ਸੜਕ ਦੇ ਉਤੇ । ਨਿੱਕੀ ਸਲੇਟੀ ਸੜਕ ਦਾ ਟੋਟਾ ਓਨਾਂ ਪਿਆਰਾ, ਜਿੰਨਾ ਛੋਟਾ ਨਿੱਕੀ ਸਲੇਟੀ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਸਦਾ, ਜਿਥੇ ਵਸਣ ਪਿਆਰੇ । ਉਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਰੱਤ ਵਹੇਗੀ ਜਿਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਦੇਸ ਸਜਨ ਦਾ ? ਲਹੂਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਏਗਾ ਨਿੱਕੀ ਸਲੇਟੀ ਸੜਕ ਦਾ ਟੋਟਾ ? ਜਦ ਤਕ ਸਾਡਾ ਸੀਸ ਤਲੀ 'ਤੇ ਇਹ ਅਨਹੋਣੀ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਜਦ ਤਕ ਦਿਲ ਆਸ਼ਿਕ ਦਾ ਧੜਕੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਸੁੱਚੀ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਬੂੰਦ ਲਹੂ ਦੀ ਚੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ । ਨਿੱਕੀ ਸਲੇਟੀ ਸੜਕ ਦਾ ਟੋਟਾ ਓਨਾ ਪਿਆਰਾ, ਜਿੰਨਾ ਛੋਟਾ । ਨਿੱਕੀ ਸਲੇਟੀ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਸਦਾ, ਜਿਥੇ ਵਸਣ ਪਿਆਰੇ । ੨੯ ਅਗਸਤ ੧੯੫੬ 'ਬਿਰਹੜੇ' ਵਿਚੋਂ

ਇਸ ਕਟੋਰੇ ਵਿਚ ਕੀ ਹੈ ? ਲਹੂ । ਕਿੱਥੇ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲੇ ਹੋ ? ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਨੇ ਪੀਣਾ ਹੈ । ਇਸ ਕਟੋਰੇ ਵਿਚ ਕੀ ਹੈ ? ਦੁੱਧ? ਕਿੱਥੇ ਲੈ ਕੇ ਚਲੇ ਹੋ ? ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਪਿਲਾਉਣਾ ਹੈ । ਇਸ ਕਟੋਰੇ ਵਿਚ ਕੀ ਹੈ ? ਜ਼ਹਿਰ ? ਕਿੱਥੇ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲੇ ਹੋ ? ਇਕ ਕਵੀ ਨੇ ਪੀਣਾ ਹੈ ।

ਤਿਲੰਗਾਨਾ ਤੂੰ ਕਰਵਟ ਲੈ ! ਕਿਸ਼ਨਗੜ੍ਹ ਚੁੱਕ ਸਿਰ ਆਪਣਾ ! ਨਹੀਂ ਹੁਣ ਗਾਫ਼ਲੀ ਪੁੱਗਦੀ। ਤੂੰ ਸੁਣ ਲੈ ਵੇਦਨਾ ਯੁੱਗ ਦੀ । ਅਹਿੰਸਾ ਬੁੱਧ ਦੀ ਕਹਿਕੇ ਫੜੀ ਤਲਵਾਰ ਰਾਜੇ ਨੇ, ਗਯਾ ਦੇ ਬਿਰਛ ਤਕ ਪਹੁੰਚੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਖੂਨ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ! ਗਯਾ ਦਾ ਬਿਰਛ ਭਿੱਜ ਚਲਿਆ ਗਯਾ ਦਾ ਬਿਰਛ ਡੁੱਬ ਚਲਿਆ । ਹੈ ਹਿੰਸਾ ਚੀਖ਼ਦੀ ਫਿਰਦੀ ਕਪਲਵਸਤੂ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿਚ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਨਦਨਾਂਦਾ ਹੈ ਰਿਸ਼ੀ ਗੌਤਮ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿਚ : ਕਿਤੇ ਕੀਮਤ ਦੀ ਫੜ ਕਾਤੀ ਇਹ ਗਲ ਕਟਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਛਾਂਟੀ ਦਾ ਫੜ ਭਾਲਾ ਇਹ ਕਰਦੇ ਖੂਨ ਮਿੱਲਾਂ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਹਲ-ਵਾਹਕ ਨੂੰ ਆਖਣ : ਇਹ ਭੋਂ ਹੈ ਪੂੰਜੀਦਾਰਾਂ ਦੀ ਕਿਤੇ ਬੰਦੂਕ ਬੇ-ਦਖ਼ਲੀ ਦੀ ਸੀਨੇ ਛਲਣੀਆਂ ਕਰਦੀ ਕਿਤੇ ਟੈਕਸਾਂ ਦੇ ਚਾਕੂ ਪੇਟ ਖੁਭਦੇ, ਆਂਦਰਾਂ ਕੱਢਦੇ। ਕਿਤੇ ਤਨਖ਼ਾਹ ਥੋੜੀ ਸੁੱਟਣਾ ਤੇਜ਼ਾਬ ਜਿਸਮਾਂ 'ਤੇ ਕਿਤੇ ਤਾਲੀਮ ਮਹਿੰਗੀ ਬੋਤਲਾਂ ਸੋਡੇ ਦੀਆਂ ਮਾਰੇ ਕਿਤੇ ਮਰਨਾ ਦਵਾਈ ਬਿਨ : ਕਿਸੇ ਜ਼ਰਦਾਰ ਦਾ ਗੁੰਡਾ ਤੁਰੇ ਜਾਂਦੇ ਨੂੰ ਕੁੱਟ ਕੱਢੇ । ਅਹਿੰਸਾ ਬੁੱਧ ਦੀ ਕਹਿਕੇ ਫੜੀ ਤਲਵਾਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਗਯਾ ਦੇ ਬਿਰਛ ਤਕ ਪਹੁੰਚੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਖੂਨ ਦੇ ਛਿੱਟੇ ! ਗਯਾ ਦਾ ਬਿਰਛ ਭਿੱਜ ਚਲਿਆ ਗਯਾ ਦਾ ਬਿਰਛ ਡੁੱਬ ਚਲਿਆ । ਤਿਲੰਗਾਨਾ ਤੂੰ ਫੜ ਭਾਲਾ ! ਕਿਸ਼ਨਗੜ੍ਹ ਪਹਿਨ ਲੈ ਸ਼ਸਤਰ ! ਨਾ ਤੱਕ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਭਵਨਾਂ ਵੱਲ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਬਜ਼ ਬਾਗਾਂ ਵੱਲ । ਤਿਲੰਗਾਨਾ ਤੂੰ ਕਰਵਟ ਲੈ ! ਕਿਸ਼ਨਗੜ੍ਹ ਚੁਕ ਸਿਰ ਆਪਣਾ ! ਨਹੀਂ ਹੁਣ ਗਾਫ਼ਲੀ ਪੁੱਗਦੀ। ਤੂੰ ਸੁਣ ਲੈ ਵੇਦਨਾ ਯੁੱਗ ਦੀ ।

ਮੈਂ ਨਵੀਂ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਾਂਗਾ ! ਕਲਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਤੀਰ ਨਾਲ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਗੰਡਾਸੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਵਜ਼ਨ ਠੀਕ ਕਰਾਂਗਾ । ਪੁਰਾਣੀ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹਾਂਗਾ ਅਲਮਾਰੀ ਵਿਚ ਰੱਖ ਦਿਆਂਗਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਾਂਗਾ ! ਮੈਂ ਨਵੀਂ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਾਂਗਾ ! ਤੀਰ ਨਾਲ ਤੁਫੰਗ ਨਾਲ ਭਾਲੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਬਿੰਦੀ ਕੰਨੇ ਸੋਧਾਂਗਾ । ਮੈਂ ਨਵੀਂ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਾਂਗਾ ! ਤੇ ਨੇਜ਼ਾ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਾਂਗਾ ਛਵੀਆਂ ਨਾਲ ਕਟਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਿਸਰਾਮ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਾਵਾਂਗਾ । ਜੇ ਗ਼ਲਤੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ ਤਾਂ ਖੰਡੇ ਨਾਲ ਦੁਧਾਰੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਨਵੀਂ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਾਂਗਾ ! ਤੇ ਚਿੜੀਆਂ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੇ ਕੇ ਬਾਜ਼ਾਂ ਉਤੇ ਛੱਡਾਂਗਾ । ਮੈਂ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਲਿਖਾਂਗਾ ਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਵਲ ਹਰਕਾਰੇ ਹੱਥੀਂ ਭੇਜਾਂਗਾ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਬਣ ਲਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਬਰਛੇ ਵਾਂਗੂੰ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਗੱਡਾਂਗਾ । ਮੈਂ ਨਵੀਂ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਾਂਗਾ ।

ਚਾਲ੍ਹੀ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜੂਝਿਆ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ । ਜਵਾਨੀ - ਲੋਹੇ ਵਰਗੀ ਸਫ਼ੈਦ ਚਾਂਦੀ ਬਣ ਗਈ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਮੱਥਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਜੇਰਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ “ਬਾਬਾ” ਆਖਿਆ । ਫੇਰ ਯੁੱਗ ਬਦਲਿਆ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਿਆ ਗੋਰਾ ਹਾਕਮ ਲੱਥਾ ਤੇ ਕਾਲਾ ਗੱਦੀ ਬਹਿ ਗਿਆ ਏਧਰ ਕੋਹ ਹਿਮਾਲਾ ਤੇ ਓਧਰ ਰਾਸ ਕੁਮਾਰੀ ਤਕ “ਇਹ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਹੈ'' ਦਾ ਨਾਹਰਾ ਉੱਚਾ ਹੋ ਗਿਆ । ਬਾਬੇ ਬੁੱਢੇ ਦੇਖਿਆ : ਇਹ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਨਹੀਂ- ਟਾਟੇ ਅਤੇ ਬਿਰਲੇ ਦਾ ਮੁਫ਼ਾਦ ਗੱਦੀ ਬਹਿ ਗਿਆ ! ਮੈਂ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਪਰ ਰਾਜੇ ਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਦਾ ਮੁਫ਼ਾਦ ਗੱਦੀ ਬਹਿ ਗਿਆ ! ਸਿਰਫ਼ ਚੰਮ ਬਦਲਿਆ ਮੁਫ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ ! ਬਾਬੇ ਬੁੱਢੇ ਆਖਿਆ : ਕਿਸਾਨ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਮਜੂਰ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਲਰਕ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਮੁਜ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਬੀਮਾਰਾਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਮਾਸੂਮਾਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਯਤੀਮਾਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਏਧਰ ਕੋਹ ਹਿਮਾਲਾ ਤੇ ਓਧਰ ਰਾਸਕੁਮਾਰੀ ਤਕ ਇਸ ਮਹਾਨ ਧੋਖੇ ਬਾਰੇ ਬਿਰਧ ਬਾਬਾ ਬੋਲਿਆ । ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਤਿਰੰਗਾ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਹੁਣ ਬਾਬੇ ਲੱਕ ਬੱਧਾ ਤੇ ਦਾਤੀ ਤੇ ਹਥੌੜੇ ਵਾਲਾ ਲਾਲ ਝੰਡਾ ਫੜ ਲਿਆ ਲੜਾਈ ਜੋ ਅਧੂਰੀ ਸੀ ਉਹ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੁਰ ਪਿਆ । ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਮੱਥਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਜੇਰਾ ਬਾਈ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪਿਛੋਂ ਜੂਝਿਆ । ਭਰਵੱਟੇ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਗਏ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਲਹਿਲਹਾਂਦੀ । ਪੌਣੀ ਸਦੀ ਬੀਤ ਗਈ ਬਾਬਾ ਬਿਰਧ - ਲੜਦਾ ਲੜਦਾ ਅੱਸੀ ਵਰ੍ਹੇ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ । ਅਚਾਨਕ ਖ਼ਬਰ ਆਈ : ਬਾਬਾ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਨਕਸਲੀ ਗੁਰੀਲਾ ਸੀ ਤੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਪੁਲਸ ਦਾ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੱਸੀ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਉਮਰ ਤੇ ਪੁਲਸ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ! ਅੱਸੀ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਉਮਰ ਤੇ ਨਕਸਲੀ ਗੁਰੀਲਾ ! ਕਹਾਣੀ ਕਿੰਨੀ ਸੱਚੀ ਸੀ ? ਬਾਬਾ ਘਰੋਂ ਫੜਿਆ ਤੇ ਪੁਲਸ ਬਾਹਰ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਦਰਖ਼ਤ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਦਰਖ਼ਤ ਨਾਲ ਨੂੜਿਆ। ਤੇ ਫੇਰ ਪੁਲਸ ਆਖਣ ਲੱਗੀ “ਬੋਲ ਕਿਥੇ ਤੇਰੇ ਨਕਸਲੀ ਤੇ ਕਿਥੇ ਤੇਰਾ ਇਨਕਲਾਬ ?” ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਬੋਲਿਆ : "ਮੈਂ ਸੂਰਬੀਰ, ਦੇਸ਼-ਭਗਤ, ਚਾਲੀ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜੂਝਿਆ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ । ਮੈਂ ਪੂਜਨੀਕ ਯੋਧਾ ਸਾਂ ਮੈਂ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਿਪਾਹੀ ਸਾਂ ਤੁਸੀਂ, ਮੇਰੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਦਾ, ਇਹ ਇਨਾਮ ਦੇਂਦੇ ਹੋ ? “ਦੱਸੋ ! ਮੇਰਾ ਕੀ ਕਸੂਰ ? ਏਧਰ ਕੋਹ ਹਿਮਾਲਾ ਤੇ ਓਧਰ ਰਾਸਕੁਮਾਰੀ ਤਕ ਮੈਂ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ, ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਥਾਂ, ਚੰਗਾ ਜੀਵਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਟਾਟੇ ਅਤੇ ਬਿਰਲੇ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਮੈਂ ਗੱਦੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਇਹੋ ਹੈ ਨਾ ਮੇਰਾ ਦੇਸ਼ ?” ਜੱਲਾਦ - ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਥੋੜਾ ਲੱਗਾ ਸੋਚਣ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਕੰਬਣ ਲੱਗੇ। ਬਾਕੀ ਸਭ ਸਿਪਾਹੀ ਵੀ ਇਸ ਸੱਚ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਸਨ । ਵੱਡਾ ਅਫ਼ਸਰ ਆਇਆ ਤੇ ਛੋਟਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾਃ “ਅਜੇ ਕੰਮ ਮੁਕਾਇਆ ਨਹੀਂ ? ਛੇਤੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰੋ ਇਹ ਕੰਮ !” ਫੇਰ ਸ਼ਰਾਬ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਤੇ ਰੱਜ ਰੱਜ ਕੇ ਪੀਤੀ ਗਈ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਸ਼ਰਾਬ ਤੋਂ ਤਾਕਤ ਮੰਗੀ ਗਈ। ਸ਼ਰਾਬ ਨੇ ਤਾਕਤ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਹੱਥ ਕੰਬੇ ਸਨ। ਉਹੀਓ ਹੱਥ ਉੱਠੇ ਤੇ ਰਫ਼ਲ ਸਿੱਧੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ! ਇਕ, ਦੋ, ਤਿੰਨ, ਚਾਰ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਲਹੂ ਲੁਹਾਨ ਦਰਖ਼ਤ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਦਰਖ਼ਤ ਨਾਲ ਨੂੜਿਆ ਉਹ ਫ਼ੀਤਾ ਫ਼ੀਤਾ ਉਡ ਗਿਆ। ਚਾਲੀ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਉਹ ਜੂਝਿਆ ਤੇ ਇਹ ਇਨਾਮ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ! ਸੋਨੇ ਦੀ ਥਾਂ, ਛਾਤੀ ਉਤੇ, ਲਾਲ ਸੁਰਖ਼ ਤਕਮੇ ਸਨ ! ਇਸ ਇਨਾਮ ਦਾ ਕੀ ਹੈ ਨਾਂ ? ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼੍ਰੀ ? ਵੀਰ ਚੱਕਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚੱਕਰ ? ਸ਼ਾਇਦ, ਇਸ ਇਨਾਮ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਜੇ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ! ਸਰਕਾਰ— ਜਿਹੜੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਮਾਜਵਾਦ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਰੋਜ਼ ਵਿਆਕੁਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ ਹੈ ! ਦਾਲਾਂ ਨੂੰ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ । ਜੁੱਤੀ ਨੂੰ, ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ, ਖੰਡ, ਤੇਲ ਤੇ ਆਟੇ ਨੂੰ । ਸਾਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਇਸ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ ਗੰਗਾ ਹੈ, ਜਮਨਾ ਹੈ, ਤੀਰਥ ਬੜੇ ਪਰਿਆਗ ਹਨ । ਹੁਗਲੀ ਹੈ, ਹਿਮਾਲਾ ਹੈ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਕਾਵੇਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ ! ਇੰਦਰ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੁੱਚੇ ਮੋਤੀ ਵਰ੍ਹਦੇ ਹਨ ਸਾਵਣ ਭਾਦੋਂ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ ! ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਬਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਉਂ ਤਿਉਂ ਅੱਗ ਭੜਕਦੀ ਹੈ ! ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਭਾਖੜਾ ਉੱਚਾ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਜੋਬਨ ਚੜ੍ਹਿਆ ! ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਡੈਮਾਂ ਨੇ ਸਿਰ ਚੁੱਕੇ, ਇਸ ਅੱਗ ਦੇ ਭਾਂਬੜ ਉੱਚੇ ! ਚਾਰ ਚੁਫ਼ੇਰੇ ਇਸ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲੜਫਾਂ ਪੱਲ੍ਹਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ! ਪੂਰਬ ਪੱਛਮ, ਉੱਤਰ ਦੱਖਣ, ਲਾਟਾਂ ਭੜਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ! ਸਾਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਇਸ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ ! ਨਿੱਕੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਾਟਾਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ : ਨਮਕ, ਮਰਚ, ਮਸਾਲਾ, ਹਲਦੀ, ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਰਹੇ ਹਨ ! ਸਿਹਤ ਸੁਆਹ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਤਾਲੀਮ ਸੁਆਹ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਖ਼ੁਰਾਕ ਸੁਆਹ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਤੇ ਘਰ ਸੁਆਹ ਹੋ ਚੁਕੇ ਹਨ । ਚਾਰ ਚੁਫੇਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸੁਆਹ ਉਡ ਰਹੀ ਹੈ ! ਪੂਰਬ ਪੱਛਮ ਉੱਤਰ ਦੱਖਣ ਇਹ ਸੁਆਹ ਉਡ ਰਹੀ ਹੈ ! ਮੈਂ ਇਸ ਸੁਆਹ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਾਜ ਦੇ i ਸਿਰ ਵਿਚ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ! (ਇਸ ਰਚਨਾ ਤੇ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਹੈ)