ਫ਼ਖ਼ਰ ਜ਼ਮਾਨ
Fakhar Zaman
ਫ਼ਖ਼ਰ ਜ਼ਮਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਨਾਮਵਰ ਲੇਖਕ, ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਕਵੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ, ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਫ਼ਖ਼ਰ ਜ਼ਮਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਗੁਜਰਾਤ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੇ ਇੱਕ ਜੱਟ ਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ 1946 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਮੇਜਰ ਮੁਹੰਮਦ ਜ਼ਮਾਨ ਤੋਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਚੇਤਨਾ ਮਿਲੀ। ਮੁਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾ ਕਾਲਜ, ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬੀ.ਏ. ਆਨਰਜ਼ ਪਹਿਲੀ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਰਚਨਾਵਾਂ - ਚਿੜੀਆਂ ਦਾ ਚੰਬਾ (ਰੇਡੀਓ ਨਾਟਕ) 1971, ਵਣ ਦਾ ਬੂਟਾ (ਰੇਡੀਓ ਨਾਟਕ) 1972, ਕਨਸੋਅ ਵੇਲੇ ਦੀ (ਕਵਿਤਾ) (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਨੁਵਾਦ) 1973, ਵੰਗਾਂਰ (ਕਵਿਤਾ) (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਨੁਵਾਦ) 1974, ਸਤ ਗੁਆਚੇ ਲੋਕ (ਨਾਵਲ) 1977, ਇੱਕ ਮਰੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ (ਨਾਵਲ) 1984, ਬੰਦੀਵਾਨ (ਨਾਵਲ) 1987, ਬੇ ਵਤਨਾ (ਨਾਵਲ) 1996, ਕਮਜ਼ਾਤ (ਨਾਵਲ) 2003, ਤੂੰ ਕਿ ਮੈਂ (ਨਾਵਲ) 2005, ਜ਼ਵਾਲ ਦੀ ਘੜੀ (ਕਵਿਤਾ) 2004, ਫ਼ਖ਼ਰ ਜ਼ਮਾਨ – (ਜੀਵਨੀ) 2005, (ਰੇਡੀਓ ਟੀ.ਵੀ. ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ) ਨਾਟਕ ਹਨ।
Punjabi Poetry : Fakhar Zaman
ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾਮ / ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ : ਫ਼ਖ਼ਰ ਜ਼ਮਾਨ
1. ਉੱਚੀ ਟੀਸੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਕੇ, ਹੇਠਾਂ ਝਾਤੀ ਪਾਵਾਂ
ਉੱਚੀ ਟੀਸੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਕੇ, ਹੇਠਾਂ ਝਾਤੀ ਪਾਵਾਂ।
ਬੰਦੇ ਦੂਣੇ ਦੂਣੇ ਵੇਖਾਂ, ਅਪਣਾ ਕੱਦ ਵਧਾਵਾਂ।
ਅਪਣੇ ਧੌਲੇ ਵੇਖਾਂ ਤੇ ਮੈਂ, ਸੋਚੀਂ ਪੈ ਪੈ ਜਾਵਾਂ,
ਲੰਘਦੇ ਵੇਲੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਰ ਛੇਤੀ ਬੇੜੀ ਪਾਵਾਂ।
ਸਾਰੇ ਲੋਕੀ ਮੱਲ ਬੈਠੇ ਨੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ,
ਬਲਦੀ ਧੁੱਪ 'ਚ ਬਹਿਕੇ ਸੋਚਾਂ, ਮੰਜੀ ਕਿੱਥੇ ਡਾਹਵਾਂ।
ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸੁਜਾਖੇ,
ਕਿਸਦਾ ਮੋਢਾ ਫੜਕੇ ਅੱਜ ਮੈਂ, ਪਾਰ ਸੜਕ ਦੇ ਜਾਵਾਂ।
ਅੱਗੇ ਮੇਰੀ ਗੁੱਡੀ ਟੁਟ ਗਈ, ਚੜ੍ਹਕੇ ਅੱਧ-ਅਸਮਾਨੀਂ,
ਰੱਖਾਂਗਾ ਹੁਣ ਅਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ, ਹੁਣ ਨਾ ਹੋਰ ਵਧਾਵਾਂ।
ਮੈਂ ਵਾਂ ਇਕ ਅਚਰਜ ਪਰਾਹੁਣਾ, ਮੇਰੇ ਲੇਖੀਂ ਗ੍ਹਾਲਾਂ,
ਸਰਘੀ ਸਰਘੀ ਖੀਸੇ ਪਾਵਾਂ, ਜਿਸ ਭਾਂਡੇ ਵਿਚ ਖਾਵਾਂ।
ਵੇਖੋ ਵੇਖੀ ਰੁੱਤਾਂ ਵੀ, ਹੁਣ ਬਦਲੇ ਅਪਣੇ ਚਾਲੇ,
ਧੁੱਪੇ ਕਾਂਬਾ ਛਿੜ ਛਿੜ ਜਾਵੇ, ਤੱਤੀਆਂ ਲੱਗਣ ਛਾਵਾਂ।
2. ਜੁੱਸਾ ਮੇਰਾ ਅੱਖ ਝਮੱਕੇ, ਹੋਇਆ ਸੁੱਜ ਭੜੋਲਾ
ਜੁੱਸਾ ਮੇਰਾ ਅੱਖ ਝਮੱਕੇ, ਹੋਇਆ ਸੁੱਜ ਭੜੋਲਾ।
ਸਖਣੇ ਹੱਥੀਂ ਬੇਰੀ ਉੱਤੋਂ, ਲਾਹਿਆ ਸ਼ਹਿਦ ਦਾ ਛੱਤਾ।
ਯਾ ਤੇ ਬੱਦਲ ਰਜਕੇ ਵੱਸੇ, ਯਾ ਮੁੜ ਸੂਰਜ ਲਿਸ਼ਕੇ,
ਮਿੱਟੀ ਘੱਟੇ ਦਾ ਇਹ ਮੌਸਮ, ਕਿਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ।
ਮੈਂ ਜਾਵਾਂ ਤੇ ਤਰਿਹਾਇਆ ਉਹ ਜੀਭ ਲਬਾਂ ਤੇ ਫੇਰੇ,
ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੋਂ ਪਰ ਉਹ ਨਾਲਾ ਸੁਣਿਆ ਭਰਕੇ ਵਗਦਾ।
ਜਿਹੜਾ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਦੇਖੇ, ਉਹਦੀ ਸ਼ਾਮਤ ਆਵੇ,
ਨਕ ਦੀ ਸੇਧੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਰਹਿੰਦਾ ਡਾਢਾ ਸੌਖਾ।
ਜਿਸਦੇ ਪੱਕੇ ਰੰਗ ਦੀ ਪਈ ਸੀ ਪਿੰਡੋ ਪਿੰਡ ਦੁਹਾਈ,
ਇੱਕੋ ਧੋ ਉਹ ਕਪੜਾ ਕੱਢਿਆ, ਖੁਰ ਕੇ ਹੋਇਆ ਚਿੱਟਾ।
3. ਰਹਿਣ ਦਿਉ ਇਕ ਪਾਸੇ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਨਾ ਮੈਨੂੰ ਛੇੜੋ
ਰਹਿਣ ਦਿਉ ਇਕ ਪਾਸੇ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਨਾ ਮੈਨੂੰ ਛੇੜੋ।
ਅਪਣੇ ਅਪਣੇ ਝਗੜੇ ਝੇੜੇ, ਯਾਰੋ ਆਪ ਨਬੇੜੋ।
ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਲਈ ਹੁਣ ਫੈਹਾਂ ਦਾ ਨਾ ਸੋਚੋ,
ਸੱਜਣ-ਓਂ ਤੇ ਰਲ ਮਿਲ ਸਾਰੇ, ਲੂਣ ਦੀ ਚੂੰਢੀ ਕੇਰੋ।
ਖੌਰੇ ਇੰਜ ਤੁਹਾਡੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਸਾਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹੋਵੇ,
ਰਲ ਮਿਲ ਪਰਬਤ ਦੀ ਟੀਸੀ ਤੋਂ ਭਾਰਾ ਪੱਥਰ ਰ੍ਹੇੜੋ।
ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤਕ ਰਤ ਨੇ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ,
ਪਾਣੀ ਥਾਂਵੇਂ ਲਹੂ ਵਗੇਗਾ, ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਨਲਕਾ ਗੇੜੋ।
ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਸੰਗ ਵੈਰ ਕਮਾਉ, ਕੰਡੇ ਯਾਰ ਬਣਾ ਲਉ,
ਪਿਛਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਰੀਤਾਂ ਇਕ ਇਕ ਅੱਜ ਖਦੇੜੋ।
4. ਉਘਰਾਂ ਸੱਜੀ, ਮਾਰਾਂ ਖੱਬੀ
ਉਘਰਾਂ ਸੱਜੀ, ਮਾਰਾਂ ਖੱਬੀ।
ਮੇਰੀ ਰਮਜ਼ ਕਿਸੇ ਨਾ ਲੱਭੀ।
ਔਖੇ ਵੇਲੇ ਕੰਮ ਨਾ ਆਉਂਦੇ,
ਜਿਹੜੇ ਬਣਦੇ ਯਾਰ ਸਬੱਬੀ।
ਬੋਝੇ ਅੰਦਰ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖੋ,
ਸਿਗਟਾਂ ਦੀ ਇਕ ਖ਼ਾਲੀ ਡੱਬੀ।
ਮੇਰੀ ਮੰਗ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ,
ਸ਼ਕਲੋਂ ਸੁਹਣੀ, ਕੰਮੋ ਕੱਬੀ।
ਕੁੱਕੜ ਸਰਘੀ ਨਈਂ ਕੂਕੇਗਾ,
ਕੌਂਡੀ ਆਟੇ ਅੰਦਰ ਦੱਬੀ।