Hazrat Shaheed Sarmad Kashani
ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ਹੀਦ ਸਰਮਦ ਕਾਸ਼ਾਨੀ
 Punjabi Kavita
Punjabi Kavita
  

Hazrat Shaheed Sarmad Kashani

Sarmad The Sufi Poet is also known as Muhammad Sa'id or Sarmad Kashani. He was a Persian mystic, poet and saint who came to India during the 17th century. He was of Jewish or Armenian origin. He arrived during Mughal Period from a Persian-speaking Armenian merchant family. He renounced his religion and adopted Islam. He wrote beautiful religious poetry in the form of quatrains (Rubaiyat) in Persian. He had an excellent command of Persian. He was close to Dara Shikoh the eldest son of Shah Jehan. But the Emperor Aurangzeb beheaded him in 1661 for his so called anti Islamic poetry and views.

ਹਜ਼ਰਤ ਸ਼ਹੀਦ ਸਰਮਦ ਕਾਸ਼ਾਨੀ

ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਸਰਮਦ ਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਇਦ ਜਾਂ ਸਰਮਦ ਕਾਸ਼ਾਨੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਉਹ ਫਾਰਸੀ ਦੇ ਉੱਘੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸੰਤ ਸਨ ।ਉਹ ਸਤਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਅਰਮੇਨੀਆ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਆਏ । ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਯਹੂਦੀ ਸਨ ਪਰ ਬਾਦ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲਿਆ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਾਰਸੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ੩੩੪ ਰੁਬਾਈਆਂ ਲਿਖੀਆਂ । ਉਹ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਸਨ । ਪਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿਰੋਧੀ ਕਹਿਕੇ ੧੬੬੧ ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ।


Persian Poetry of Hazrat Shaheed Sarmad Kashani in Punjabi

Translated By Sardar Suba Singh

ਰੁਬਾਈਆਂ
ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ



ਫਿਰਦਾ ਮੈਂ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ,
ਲਾਇਆ ਤੇਰੀਆਂ ਰਹਿਮਤਾਂ ਪਾਰ ਸਾਈਆਂ ।
ਮੇਰੇ ਸਾਰਿਆਂ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੋਇਆ,
ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਜਾਣ ਦਾ ਤੇਰਾ ਇਕਰਾਰ ਸਾਈਆਂ ।
ਭਾਵੇਂ ਮੇਰੇ ਗੁਨਾਹ ਨੇ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ,
ਤੇਰੀ ਮੇਹਰ ਪਰ ਅਪਰ ਅਪਾਰ ਸਾਈਆਂ ।
ਸਭਨੀਂ ਥਾਈਂ ਅਜ਼ਮਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ,
ਬਖ਼ਸ਼ਣਹਾਰ ਸਾਈਆਂ, ਬਖ਼ਸ਼ਣਹਾਰ ਸਾਈਆਂ ।



ਵਿੱਚ ਜੱਗ ਜਹਾਨ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨੇ,
ਮਸਲੇ ਬੜੇ ਸੁਲਝਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ ।
ਦੁਖ ਦਰਦ, ਗ਼ਮਗੀਨੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਕੇ,
ਸਭਨਾਂ ਤਾਈਂ ਹਸਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ ।
ਪਰ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇਨਸਾਫ ਮਿਲਿਆ,
ਬੜਾ ਘੁਮ ਘੁਮਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ ।
ਸਾਈਆਂ ਵੇਖਿਆ, ਵੇਖਿਆ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ,
ਲੱਖ ਵਾਰ ਅਜ਼ਮਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ ।



ਰੱਬਾ ! ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਰੱਕੜ ਬੇਲਿਆਂ ਵਿਚ,
ਥਾਂ ਥਾਂ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ ।
ਮਿਲਿਆ ਚੰਗਿਆਂ ਮਾੜਿਆਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ,
ਨਜ਼ਰਾਂ ਮੇਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ ।
ਤੇਰੇ ਬਾਝ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਵਾਤ ਪੁੱਛੀ,
ਦਿਲ ਦੇ ਦਰਦ ਸੁਣਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ ।
ਸਾਈਆਂ ! ਵੇਖਿਆ ! ਵੇਖਿਆ! ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ,
ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਤਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ ।



ਪਿੱਛੇ ਪਰਦਿਆਂ ਜਲਵੇ ਦਾ ਕੀ ਫ਼ਾਇਦਾ ?
ਘੁੰਡ ਲਾਹ ਕੇ ਦਰਸ ਦਿਖਾ ਸਾਈਆਂ ।
ਤੈਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਲੱਭਦਾ ਹਾਰ ਹੋਇਆ,
ਰਿਹਾ ਭਾਲਦਾ ਜਾ-ਬਜਾ ਸਾਈਆਂ ।
ਘੁੱਟ ਘੁੱਟ ਕਲੇਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਵਾਂ,
ਆ ਜਾ ਵਿੱਚ ਗਲਵੱਕੜੀ ਆ ਸਾਈਆਂ ।
ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਤਾਂ ਸਹੀ ਓੜਕ ਕਦੋਂ ਤੀਕਰ,
ਰੱਖੇਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਛੁਪਾ ਸਾਈਆਂ ।



ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਮਾਣਦੇ ਰੱਜ ਕੇ ਲੋਕ ਸਾਰੇ,
ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਨ ਦੀ ਪਾ ਕੇ ਦਾਤ ਸਾਈਆਂ ।
ਮੈਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਪਰ ਬਹੁਤ ਕਮਾਲ ਹੋਵੇ,
ਜੇਕਰ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਨਿਜਾਤ ਸਾਈਆਂ ।
ਪਿਆਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਾਤ ਦਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਮੈਨੂੰ,
ਮੇਰੀ ਮੇਟ ਦੇ ਜ਼ਾਤ-ਸਿਫ਼ਾਤ ਸਾਈਆਂ ।
ਜਲਵਾਗਰਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜ ਕੀ ਪਰਦਿਆਂ ਦੀ ?
ਜ਼ਰਾ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਖਾਂ ਝਾਤ ਸਾਈਆਂ ।



ਸਾਰੇ ਜੱਗ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ,
ਨੈਣਾਂ ਵਾਲਿਆ ਦਿਲ-ਰੁਬਾਈ ਤੇਰੀ ।
ਥਾਂ ਥਾਂ 'ਤੇ ਧੁੰਮ ਗਈ ਗੱਲ ਸਾਰੇ,
ਆਖਣ ਬੇਮਿਸਾਲ ਅਸ਼ਨਾਈ ਤੇਰੀ ।
ਦੂਰ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ,
ਮੰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਯਾਰਾ ਖ਼ੁਦਾਈ ਤੇਰੀ ।
ਤੇਰੇ ਇਹਨਾਂ ਹੀ ਨਖ਼ਰਿਆਂ ਪੱਟਿਆ ਏ,
ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਗਈ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਤੇਰੀ ।



ਨੇਕ ਬਦ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਸੀ,
ਰੀਝਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਲਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ ।
ਖਿੜੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਸੁੰਘਿਆ ਮੈਂ,
ਕੰਡੇ ਹੂੰਝ ਹੁੰਝਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ ।
ਹਰ ਸ਼ਖ਼ਸ ਘਸਵੱਟੀ ਤੇ ਵਾਂਗ ਸੋਨੇ,
ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਸਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ ।
ਸਭਨਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਔਕਾਤ ਆ ਗਈ,
ਜਦੋਂ ਇਉਂ ਆਜ਼ਮਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ ।



ਮਸਤ ਰੁਮਕਦੀ ਪੌਣ ਸਵੇਰ ਦੀ ਚੋਂ,
ਦਿਲ ਭਾਲਦਾ ਰਿਹਾ ਖ਼ੁਸ਼ਬੋ ਤੇਰੀ ।
ਖੋਜ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਖੀਆਂ ਤਰਸ ਗਈਆਂ,
ਫੁੱਲ-ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਦਮਕਦੀ ਲੋ ਤੇਰੀ ।
ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਚੋਂ ਕੋਈ ਨਾ ਹੱਥ ਆਈ,
ਨਾ ਹੀ ਲੋ ਤੇਰੀ, ਨਾ ਖ਼ੁਸ਼ਬੋ ਤੇਰੀ ।
ਤੇਰੇ ਕੂਚੇ ਵਿੱਚ ਪੁੱਜਿਆ ਦਿਲ ਮੇਰਾ,
ਟੋਹ ਟੋਹ ਕੇ ਐਵੇਂ ਕਨਸੋ ਤੇਰੀ ।



ਮਨ ਮੋਹ ਲੈਣੇ ਪਹਿਲੀ ਨਾਲ ਝਾਤੀ,
ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਇਹ ਕਲਾ ਕਮਾਲ ਦੀ ਏ ।
ਵਿੱਚ ਯਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਹੱਬਤਾਂ ਦੇ,
ਸੂਰਤ ਕੋਈ ਨਾ ਤੈਂਡੜੇ ਨਾਲ ਦੀ ਏ ।
ਓਹ ਅੱਖ ਜੋ ਰਮਜ਼ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ,
ਤੇਰੇ ਚੋਜਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਭਾਲਦੀ ਏ ।
ਓਸ ਅੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ਸਾਈਆਂ ਜ਼ਾਤ ਤੇਰੀ,
ਰੰਗ ਸੈਂਕੜੇ ਨਿੱਤ ਵਿਖਾਲਦੀ ਏ ।

੧੦

ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਹਰ ਮੁਕਾਮ ਅੰਦਰ,
ਮਿਲਦੀ ਨਹੀਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਜਫ਼ਾ ਦੀ ਓ ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਿਲੇ ਨਾ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ,
ਮਿਠੀ ਵਾਸਨਾ ਪਿਆਰ ਵਫ਼ਾ ਦੀ ਓ ।
ਖਸਲਿਤ ਆਪਣੀ ਤੇ ਖ਼ਲਕਤ ਦੇ ਹਾਲ ਬਾਰੇ,
ਤੈਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜਾ ਦੀ ਓ ।
ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਇਹ ਰੱਬ ਦੇ ਵੱਸ ਯਾਰਾ,
ਆਖਾਂ ਸੱਚ ਮੈਂ ਕਸਮ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਓ ।

੧੧

ਰੱਬਾ ਮੇਹਰ ਕਰ ਮੈਂਡੜੇ ਹਾਲ ਉੱਤੇ,
ਕਰਮ ਕਰ ਤੇ ਬਖ਼ਸ਼ ਤਕਸੀਰ ਮੇਰੀ ।
ਸਾਈਆਂ ਰੋਂਦਿਆਂ ਧੋਂਦਿਆਂ ਵੇਖ ਤਾਂ ਸਹੀ,
ਕਿਵੇਂ ਲੰਘਦੀ ਰੈਣ ਅਧੀਰ ਮੇਰੀ ।
ਲੱਥ ਪੱਥ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਹੋਈ,
ਅਜਬ ਰੰਗ ਦੀ ਹੈ ਤਸਵੀਰ ਮੇਰੀ ।
ਤੇਰੇ ਕਰਮ ਤੇ ਲੁਤਫ਼ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਦੇ ਨਾਲ,
ਸੌਰ ਜਾਏਗੀ ਸਾਂਈਆਂ ਤਕਦੀਰ ਮੇਰੀ ।

੧੨

ਕਿਸੇ ਬਾਗ਼ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਉਜਾੜ ਅੰਦਰ,
ਮਹਿਫ਼ਲ ਜੋੜ ਬੈਠੀ ਕਿਧਰੇ ਚਾਰ ਯਾਰੀ ।
ਗੱਪਾਂ ਵੰਨ-ਸਵੰਨੀਆਂ ਚੱਲ ਪਈਆਂ,
ਨਾਲ ਹੋਏ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਦੌਰ ਜਾਰੀ ।
ਖਿੰਡਰ ਗਏ ਪਰ ਓੜਕ ਨੂੰ ਯਾਰ ਸਾਰੇ,
ਗੱਲਾਂ ਮੁੱਕੀਆਂ ਤਾਂ ਹੋਈ ਚੁੱਪ ਤਾਰੀ ।
ਕੋਈ ਫ਼ਲਕ ਬੇਪੀਰ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖੇ,
ਕੀਤੀ ਓਹਨੇ ਸੀ ਇਹ ਤਬਾਹਕਾਰੀ ।

੧੩

ਦਿਲਾ ਏਸ ਦੇ ਫ਼ਿਕਰ ਤੋਂ ਬਾਜ਼ ਆ ਜਾ,
ਕੂੜਾ ਇਹ ਜਹਾਨ ਹੈ ਬਾਜ਼ ਆ ਜਾ ।
ਪਰ੍ਹਾਂ ਹੂੰਝ ਦੇ ਖ਼ਾਮ ਖ਼ਿਆਲੀਆਂ ਨੂੰ,
ਇਹ ਤਾਂ ਵਹਿਮ ਗੁਮਾਨ ਹੈ ਬਾਜ਼ ਆ ਜਾ ।
ਇਹਨਾਂ ਇਸ਼ਰਤਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇ,
ਹੁੰਦਾ ਉਹ ਨਦਾਨ ਹੈ ਬਾਜ਼ ਆ ਜਾ ।
ਦੁਨੀਆਂ ਆਪ ਝੂਠੀ ਇਹਦਾ ਮੋਹ ਝੂਠਾ,
ਝੂਠੀ ਏਸ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹੈ ਬਾਜ਼ ਆ ਜਾ ।

੧੪

ਝਾਤੀ ਮਾਰ ਕੇ ਵੇਖ ਉਜਾੜ ਅੰਦਰ,
ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਤੇ ਕੂਕਦਾ ਕਾਲ ਆਏ ।
ਮਾੜਾ ਹੁੰਦਾ ਅੰਜਾਮ ਹੈ ਇਸ਼ਰਤਾਂ ਦਾ,
ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਾ ਜੋੜਿਆ ਮਾਲ ਆਏ ।
ਮਾਲ ਜੋੜੀ ਦਾ ਡੋਲ੍ਹ ਕੇ ਲਹੂ ਮੁੜ੍ਹਕਾ,
ਇਸ ਤੋਂ ਅੰਤ ਨੂੰ ਬੜਾ ਮਲਾਲ ਆਏ ।
ਨਾਲ ਵਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਧਨ ਤੇ ਮਾਲ ਆਏ,
ਕਰ ਕੇ ਸਦਾ ਪਰ ਓਹ ਪਾਮਾਲ ਜਾਏ ।

੧੫

ਕਦੇ ਨਖਰਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਿਤਮ ਤੋੜੇ,
ਕਦੇ ਬੜਾ ਹੀ ਨਿੱਘਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ।
ਹਰ ਘੜੀ ਉਹ ਖ਼ੁਦਨੁਮਾਈ ਖ਼ਾਤਰ,
ਸੈਆਂ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾ ਬਹਾਰ ਕਰਦਾ ।
ਜ਼ਰਾ ਨਜ਼ਰ ਦੀ ਗੋਦ ਪਸਾਰ ਵੇਖੀਂ,
ਤੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਮਹਿਕਹਾਰ ਕਰਦਾ ।
ਇੱਕ ਕਦਮ ਵੀ ਨਾ ਹੋਏ ਜੁਦਾ ਤੈਥੋਂ,
ਇਉਂ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਫੇਰ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਰਦਾ ।

੧੬

ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਘੜੀ ਮੈਂ ਮਨ ਅੰਦਰ,
ਜਦੋਂ ਕਦੋਂ ਵੀ ਕਿਧਰੇ ਹਿਸਾਬ ਲਾਇਆ ।
ਗਿਣਤੀ ਮੇਰੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਨਾ ਸੀ,
ਤੇਰਾ ਫ਼ਜ਼ਲ ਪਰ ਬੇਹਿਸਾਬ ਪਾਇਆ ।
ਭਾਵੇਂ ਨਾਲ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੇ ਮੈਂ ਭਰਿਆ,
ਕੰਮ ਨੇਕੀ ਦਾ ਨਹੀਂ ਜਨਾਬ ਆਇਆ ।
ਸਦਕਾ ਤੇਰੀਆਂ ਹੀ ਸਾਈਆਂ ਰਹਿਮਤਾਂ ਦਾ,
ਪਾਪੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਨਹੀਂ ਅਜ਼ਾਬ ਆਇਆ ।

੧੭

ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਕ ਫ਼ਕੀਰ ਦਰਵੇਸ਼ ਹੋਇਆ,
ਮੇਰਾ ਵਾਸਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਹੈ ਯਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ।
ਫਾਹੇ ਲਾਉਣਾ ਜਨੇਊਆਂ ਤੇ ਤਸਬੀਆਂ ਨੂੰ,
ਕੋਈ ਗਰਜ਼ ਨਾ ਏਸ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ।
ਊਨੀ ਚੋਗੇ ਦੇ ਹੇਠ ਹਜ਼ਾਰ ਫਿਤਨੇ,
ਵੇਖੇ ਕੋਈ ਜੇ ਜ਼ਰਾ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ।
ਲਵਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ,
ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਕੀ ਇਸ ਮੱਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ।

੧੮

ਭਾਵੇਂ ਏਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀ ਸੋਚ ਉਲਟੀ,
ਨੇਕੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਏ ਗ਼ਰੂਰ ਏਥੇ ।
ਅਸਲ, ਸੱਚੀ ਵਡਿਆਈ ਤਾਂ ਆਜਜ਼ੀ ਹੈ,
ਭਾਵੇਂ ਲੋਕ ਨੇ ਏਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਏਥੇ ।
ਆਪਾ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੀ,
ਆਉਂਦਾ ਓਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰੂਰ ਏਥੇ ।
ਪੱਥਰ ਕੁੱਟਿਆਂ ਰਗੜਿਆਂ ਬਣੇ ਸੁਰਮਾ,
ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਅੱਖੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਹੜਾ ਨੂਰ ਏਥੇ ।

੧੯

ਮੈਨੂੰ ਵੱਲ ਨਿਵਾਣਾਂ ਦੇ ਰੇਹੜ ਗਿਆ,
ਸੋਹਣਾ ਢੋਲ ਪਿਆਰ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਕੋਈ ।
ਮਸਤੀ ਜਾਮ ਪਿਆਲ ਕੇ ਅੱਖੀਆਂ 'ਚੋਂ,
ਆਪਾ ਖੋਹ ਕੇ ਦੇ ਗਿਆ ਲੋਰ ਕੋਈ ।
ਓਹਨੂੰ ਕੋਲ ਬਿਠਾਲ ਕੇ ਲੱਭਦਾ ਹਾਂ,
ਸੁਣੇ ਹੋਰ ਕੋਈ, ਸਮਝੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ।
ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਲਓ ਨੰਗਿਆਂ ਕਰ ਗਿਆ ਜੇ,
ਬੜਾ ਅਜਬ ਅਵੱਲੜਾ ਚੋਰ ਕੋਈ ।

ਭਾਗ ਦੂਜਾ

੨੦

ਹਉਮੈ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਤਕੱਬਰੀ ਚੋਂ,
ਸੁਖ, ਚੈਨ, ਆਰਾਮ ਨੂੰ ਭਾਲਣਾ ਕੀ ?
ਹਿੰਮਤ ਹੌਸਲਾ ਜੇ ਨਾ ਹੋਏ ਪੱਲੇ,
ਵਡੀ ਪਦਵੀ ਇਨਾਮ ਨੂੰ ਭਾਲਣਾ ਕੀ ?
ਮਹਿਫ਼ਲ ਇਹ ਜੋ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਧੰਦਿਆਂ ਦੀ,
ਇਸ ਤੋਂ ਨਫ਼ੇ ਦੇ ਜਾਮ ਨੂੰ ਭਾਲਣਾ ਕੀ ?
ਆਸ ਲਾਹੇ ਦੀ ਛੱਡ ਨੁਕਸਾਨ ਜਰ ਲੈ,
ਏਥੋਂ ਹੋਰ ਅੰਜਾਮ ਨੂੰ ਭਾਲਣਾ ਕੀ ?

੨੧

ਐਸ਼ ਇਸ਼ਰਤਾਂ ਵਿਚ ਗ਼ਲਤਾਨ ਹੋ ਕੇ,
ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਹੀ ਕੋਈ ਗੁਜ਼ਾਰ ਦੇਵੇ ।
ਬਿਨਾ ਪੁੱਛਿਆਂ ਗੱਲ ਅਜੀਬ ਕੋਈ ਨਾ,
ਮੌਲਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਉਤਾਰ ਦੇਵੇ ।
ਕੰਮਾਂ ਮੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਹਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਏ,
ਜੇਕਰ ਵੇਖ ਵੀ ਲਏ ਵਿਸਾਰ ਦੇਵੇ ।
ਜੀਹਦੇ ਕਹਿਰ ਨਾਲੋਂ ਓਹਦੀ ਮਿਹਰ ਬਹੁਤੀ,
ਓਹਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹੀ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦੇਵੇ ।

੨੨

ਮੇਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੇ ਤੇਰੀਆਂ ਰਹਿਮਤਾਂ ਦਾ,
ਸਾਈਆਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਹਿਸਾਬ ਲਾਏ ?
ਉਠਣ ਬੁਲਬੁਲੇ ਜੋ ਸਾਗਰ-ਪਾਣੀਆਂ ਤੇ,
ਕਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਹਿਸਾਬ ਲਾਏ ?
ਸੋਚ ਉਹ ਵੀ ਥਾਹ ਨਾ ਲੈ ਸਕਦੀ,
ਜਿਹੜੀ ਉਡਦੀ ਵਾਂਗ ਉਕਾਬ ਜਾਏ ?
ਤੇਰੀ ਮਿਹਰ ਜਦ ਬੇ-ਹਿਸਾਬ ਸਾਈਆਂ,
ਕੌਣ ਓਸਦਾ ਫੇਰ ਹਿਸਾਬ ਲਾਏ ?

੨੩

ਲੈ ਕੇ ਕੌਸਰ ਦੇ ਸਾਕੀ ਤੋਂ ਲਾਲ ਰੰਗੀ,
ਪੀ ਲੈ ਏਸ ਦਾ ਨਹੀਂ ਇਲਜ਼ਾਮ ਆਉਂਦਾ ।
ਜਿਹੜੀ ਜਾਨ ਬੇਚੈਨ ਅਖ਼ੀਰ ਉਮਰੇ,
ਉਹਨੂੰ ਪੀਂਦਿਆਂ ਸਾਰ ਆਰਾਮ ਆਉਂਦਾ ।
ਫਸਿਆ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ,
ਤੈਨੂੰ ਚੈਨ ਨਾ ਸੁਬ੍ਹਾ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਆਉਂਦਾ ।
ਮੰਗ ਸਾਈਂ ਦਾ ਫ਼ਜ਼ਲ ਤੇ ਕਰਮ ਯਾਰਾ,
ਇਹਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁੱਖ ਮੁਦਾਮ ਆਉਂਦਾ ।

੨੪

ਤੇਰੀ ਹਸਤੀ ਹੈ ਨਿਰੀ ਕਿਤਾਬ ਵਰਗੀ,
ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸਾਰ ਨਹੀਓਂ ।
ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਵੀ ਅੱਲਾ ਦੇ ਬੋਲ ਰੱਖੇ,
ਤੂੰ ਸਮਝਿਆ ਇਹ ਇਸਰਾਰ ਨਹੀਓਂ ।
ਜ਼ਾਹਰਾ ਸੱਚ ਦੀ ਜੋਤ ਜੋ ਮੱਚਦੀ ਹੈ,
ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ ਓਹਦੀ ਲਿਸ਼ਕਾਰ ਨਹੀਓਂ ।
ਬੋਤਲ ਭਰੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਜਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ,
ਉਹ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਜਾਣਦੀ ਸਾਰ ਨਹੀਓਂ ।

੨੫

'ਸਰਮਦ' ਕਾਸ ਨੂੰ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰਨਾ ਏਂ,
ਖ਼ਲਕ ਵਿੱਚ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਨਾਂ ਕਿੱਥੇ ?
ਟੁੰਡੇ ਰੁੱਖ ਤੇ ਸੁੱਕੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੋਂ,
ਹਰੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਮਿਲਦੀ ਛਾਂ ਕਿੱਥੇ ?
ਤਮ੍ਹਾਂ, ਲੋਭ ਦੇ ਵਿਚ ਖੁਆਰੀਆਂ ਨੇ,
ਸਬਰ ਬਿਨਾਂ ਸਤਕਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿੱਥੇ ?
ਚਾਹੇਂ ਮਾਨ ਸਨਮਾਨ ਤਾਂ ਭੱਜ ਓਥੋਂ,
ਲੱਭੇ, ਲੋਭ ਦਾ ਨਾਮ ਨਿਸ਼ਾਂ ਜਿੱਥੇ !

ਭਾਗ ਤੀਜਾ

੨੬

ਮਨਾ ਮੇਰਿਆ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਕੀ ਹੋਇਆ,
ਮਰੂੰ ਮਰੂੰ ਨਾ ਕਰੀ ਜਾ ਵਾਸਤਾ ਈ ।
ਭਰਨਾ ਚਾਹੇਂ ਜੇ ਝੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼,
ਸ਼ੁਕਰ ਰੱਬ ਦਾ ਕਰੀ ਜਾ ਵਾਸਤਾ ਈ ।
ਬਿਨਾ ਸਬਰ ਸੰਤੋਖ ਨਾ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹਾਸਲ,
ਸਬਰ ਕਰੀ ਜਾ ਕਰੀ ਜਾ ਵਾਸਤਾ ਈ ।
ਤੇਰੀ ਆਸ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾ ਹੋਏ ਦੁਨੀਆਂ,
ਬਾਹਲੀ ਆਸ ਨਾ ਕਰੀ ਜਾ ਵਾਸਤਾ ਈ ।

੨੭

ਚੋਗੇ ਹੇਠ ਤੂੰ ਫਿਰੇਂ ਲੁਕਾਈ ਜੰਞੂ,
ਇਹਦੇ ਵਿਚ ਖ਼ਰਾਬੀਆਂ ਭਾਰੀਆਂ ਈ ।
ਇਹਦੇ ਦਾਮਨ ਦੇ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰ ਫਿਤਨੇ,
ਧੋਖਾ ਦੰਭ ਤੇ ਹੋਰ ਮਕਾਰੀਆਂ ਈ ।
ਇਹਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਰੱਖੀਂ ਨਾ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ,
ਇਹਦੀ ਛੋਹ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਖਵਾਰੀਆਂ ਈ ।
ਬੋਝਲ ਪੰਡ ਹੈ ਨਿਰੀ ਨਦਾਮਤਾਂ ਦੀ,
ਇਸ 'ਚ ਸੈਂਕੜੇ ਦਿਲ ਆਜ਼ਾਰੀਆਂ ਈ ।

੨੮

ਚੁੱਕੀ ਫਿਰਦਾ ਸੀ ਨਿਰਾ ਸਰੀਰ 'ਸਰਮਦ',
ਓਹਦੀ ਹੋਰ ਦੇ ਹੱਥ ਪਰ ਜਾਨ ਯਾਰਾ ।
ਜੇਕਰ ਸਮਝੀਏ ਓਸ ਨੂੰ ਤੀਰ ਵਰਗਾ,
ਫੜੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਹੱਥ ਕਮਾਨ ਯਾਰਾ ।
ਚਾਹਿਆ ਓਸ ਨੇ ਸਦਾ ਆਜ਼ਾਦ ਰਹਿਣਾ,
ਏਸੇ ਵਾਸਤੇ ਬਣਿਆ ਇਨਸਾਨ ਯਾਰਾ ।
ਉਲਟੀ ਖੇਡ, ਪਰ, ਰੱਸਾ ਸੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਥ,
ਤੇ ਓਹ ਗਊ ਸੀ ਬੇਜ਼ੁਬਾਨ ਯਾਰਾ ।

੨੯

ਛਲਕਣ ਸਾਗ਼ਰ ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗੇ,
ਮਹਿਕਾਂ ਵੰਡਦੀ ਹੋਏ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਜਿੱਥੇ ।
ਮੌਜੀ ਦਿਲ ਦਾ ਆਹਲਣਾ, ਘਰ ਮੇਰਾ,
ਫਿਰੇ ਝੂਮਦੀ ਇਓਂ ਬਹਾਰ ਜਿੱਥੇ ।
ਮੈਨੂੰ ਕਹੇਂ ਸ਼ਰਾਬੀ ਤਾਂ ਝੂਠ ਕੋਈ ਨਾ,
ਮੈਨੂੰ ਏਸ ਤੋਂ ਭਲਾ ਇਨਕਾਰ ਕਿੱਥੇ ?
ਜੇ ਕਰ ਕਹੇਂ ਪਰ ਪਾਰਸਾ, ਪਾਕਦਾਮਨ,
ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਦਾ ਝੂਠਾ ਬੁਰਿਆਰ ਕਿੱਥੇ ?

੩੦

ਬੰਦੇ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ,
ਨਿਰੇ ਪੈਸਿਆਂ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਯਾਰ ਹੁੰਦੇ ।
ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਓਹ ਰਹਿਣ ਲੜਦੇ,
ਸਾੜੇ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਬੀਮਾਰ ਹੁੰਦੇ ।
ਡਰੋ, ਕਦੇ ਨਾ ਸੱਪਾਂ ਤੇ ਬਿੱਛੂਆਂ ਤੋਂ,
ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੇ ਯਾਰ ਹੁੰਦੇ ।
ਡਰ ਕੇ ਭੱਜੋ ਪਰ ਐਸਿਆਂ ਬੰਦਿਆਂ ਤੋਂ,
ਜਿਹੜੇ ਜ਼ਹਿਰ ਹੁੰਦੇ ਜਿਹੜੇ ਖ਼ਾਰ ਹੰਦੇ ।

੩੧

ਆ ਜਾ ਜ਼ਾਹਦਾ ਸੰਗਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਹੜੀ,
ਮਜ਼ੇਦਾਰ ਹੈ ਵੇਖ! ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਲੈ ।
ਪਰ੍ਹਾਂ ਲਾਹ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦੇ ਪਾਰਸਾਈ,
ਰਿੰਦਾਂ ਵਾਂਗਰਾਂ ਬੇ-ਹਿਸਾਬ ਪੀ ਲੈ ।
ਇਹ ਹਲਾਲ ਹੈ, ਸ਼ੈਅ ਹਰਾਮ ਤਾਂ ਨਹੀਂ,
ਇਹਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਸਗੋਂ ਸਵਾਬ ਪੀ ਲੈ ।
ਸਾਈਂ ਬਾਝ ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਛ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇ,
ਦੂਈ ਮੇਟਣੀ ਬੇ-ਹਿਜਾਬ ਪੀ ਲੈ ।

੩੨

ਮਾੜੀ ਗੱਲ ਹੈ ਇਸ਼ਰਤਾਂ ਵਿਚ ਪੈਣਾ,
ਪਿੱਛੇ ਪਦਵੀਆਂ ਜਾਨ ਹਲਕਾਨ ਕਰਨਾ ।
ਵਹਿਮਾਂ ਭਰਮਾਂ ਦੇ ਫ਼ਿਕਰ ਚਮੋੜ ਲੈਣੇ,
ਮਾੜਾ ਆਪਣਾ ਆਪ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨਾ ।
ਸਦਾ ਰੂਹ ਕਲਬੂਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣੀ,
ਖ਼ਾਲੀ ਓੜਕ ਨੂੰ ਇਹ ਮਕਾਨ ਕਰਨਾ ।
ਚਾਰ ਛਿਨਾਂ ਦੀ ਬੁਲਬੁਲਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ,
ਕਾਹਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨਾ ।

੩੩

ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਪਿਆਰ ਦਾ ਹੋਏ ਭਰਿਆ,
ਲਹਿਜਾ ਵੱਖ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਖ਼ਤਾਬ ਵੱਖਰਾ ।
ਕੋਈ ਤੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਾਓ ਮੈਨੂੰ,
ਮੇਰਾ ਹਾਲ ਤਾਂ ਅੱਜ ਜਨਾਬ ਵੱਖਰਾ ।
ਫਿਰਦਾ ਰਹਾਂ ਮੈਂ ਵਾਂਗ ਦੀਵਾਨਿਆਂ ਦੇ,
ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਹਸਤੀ ਦਾ ਖ਼ਾਬ ਵੱਖਰਾ ।
ਫ਼ਿਕਰ ਵੱਖਰੇ, ਰਾਹ, ਖਿਆਲ ਵੱਖਰੇ,
ਮੇਰਾ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਬੜਾ ਹਿਸਾਬ ਵੱਖਰਾ ।

੩੪

ਸਾਰੇ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਦੇ ਪੁੱਤ ਹੋਏ,
ਵਗੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੀ ਮਾਰ ਏਥੇ ।
ਕੋਈ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਜਿੱਥੇ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇ,
ਓਹ ਵੀ ਭਾਲਦਾ ਫਿਰੇ ਦੀਨਾਰ ਏਥੇ ।
ਸਰਬਤ ਪੈਸਿਆਂ ਦਾ ਏਥੇ ਪੰਜ ਮਾਸੇ,
ਤਾਲਬ ਪੀਣ ਦੇ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਏਥੇ ।
ਖੋਲੇ ਉੱਜੜੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਥਾਂ ਕੋਈ ਨਾ,
ਭਰੇ ਪਏ ਨੇ ਬੜੇ ਬੀਮਾਰ ਏਥੇ ।

੩੫

ਏਸ ਗੱਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸ਼ੱਕ ਕੋਈ,
ਸ਼ੇਅਰੋ, ਸ਼ਾਇਰੀ ਸ਼ੁਗਲ ਜਵਾਨੀਆਂ ਦਾ ।
ਫੁੱਲ, ਸਾਕੀ, ਸੁਰਾਹੀ, ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ,
ਚਸਕਾ ਰੱਖਣਾ ਹੋਰ ਨਦਾਨੀਆਂ ਦਾ ।
ਆਏ ਜਦੋਂ ਬੁਢੇਪਾ ਤਾਂ ਛੱਡ ਦਈਏ,
ਖਹਿੜਾ ਦੁਨੀਆਂ ਤੇ ਐਸ਼ ਸਾਮਾਨੀਆਂ ਦਾ ।
ਹਰ ਘੜੀ ਅਗ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ ਕਰੀਏ,
ਪੱਲਾ ਛਡ ਕੇ ਯਾਦਾਂ ਮਸਤਾਨੀਆਂ ਦਾ ।

੩੬

ਜੋ ਵੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਾਬ ਤੋਂ ਕਰੇ ਤੋਬਾ,
ਓਹ ਤਾਂ ਪੁੱਜਕੇ ਮੂਰਖ ਨਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ।
ਭਾਵੇਂ ਓਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਆਖੇ,
ਪਰ ਓਹ ਅਸਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੈਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ।
ਇਹਦੇ ਪੀਤਿਆਂ ਦਰਦ ਵਿਛੋੜਿਆਂ ਦਾ,
ਪਹਿਲੇ ਘੁੱਟ ਦੇ ਨਾਲ ਜਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ।
ਭਾਂਬੜ ਮੱਚ ਪੈਂਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਦੱਬੇ,
ਇਹਦੇ ਘੁੱਟ ਵਿੱਚ ਓਹ ਸਾਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ।

੩੭

ਤਮ੍ਹਾ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਜੋ,
ਹੁੰਦੀ ਓਸ ਦੀ ਸਦਾ ਹੀ ਬੱਸ ਜਾਏ ।
ਪੰਛੀ ਉਡਦਾ ਮਗਰ ਜੋ ਦਾਣਿਆਂ ਦੇ,
ਝਪਟ ਮਾਰਦਾ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਏ ।
ਪੱਲੇ ਮਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਮਲਾਲ ਆਉਂਦਾ,
ਵਧੇ ਮਾਲ ਤਾਂ ਪੈ ਖਰਖੱਸ ਜਾਏ ।
ਜੀਹਦੇ ਕੋਲ ਨਾ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਦੱਮ ਬਾਹਲੇ,
ਉਹੀ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਦੇ ਵੱਸ ਜਾਏ ।

੩੮

ਜਿਹੜਾ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਦੇ ਵਿਚ ਫਸਿਆ,
ਓਹ ਦੂਰ ਸੰਤੋਖ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ ਈ ।
ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਓਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ,
ਨਾ ਹੀ 'ਬੱਸ' ਆਖੇ ਨਾ ਹੀ ਰੱਜਦਾ ਈ ।
ਰਿਸ਼ਤਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ,
ਹੁੰਦਾ ਊਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਹੱਜ ਦਾ ਈ ।
ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਜਾਲ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਈ,
'ਆਸਾਂ' ਨਾਓਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਜਦਾ ਈ ।

੩੯

ਉਪਰ ਬਾਗ ਜਹਾਨ, ਤੇ ਸ਼ੌਕ ਦੇ ਨਾਲ,
ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਲੁਬਦਕੀ ਝਾਤ ਪਾਈ ।
ਮਿੱਧੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਤਿੱਖਿਆਂ ਕੰਡਿਆਂ ਦੀ,
ਝੋਲੀ ਆਪਣੀ ਓਹਨਾਂ ਸੁਗਾਤ ਪਾਈ ।
ਇਹ ਹਸਤੀ ਤਾਂ ਸੱਚ ਦੀ ਹੈ ਮੂਰਤ,
ਹਿੱਸੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦਾਤ ਆਈ ।
ਉਸ ਤੇ ਬੜਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਜੋ ਲੰਘ ਗਿਆ,
ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਪਰ ਜ਼ਰਾ ਨਾ ਬਾਤ ਆਈ ।

੪੦ ਗਲਬਾ ਹਿਰਸ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਹੋਏ ਪਾਇਆ,
ਪੱਲੇ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਲੱਖ ਆਜ਼ਾਰ ਵੇਖੇ ।
ਸ਼ਰਬਤ ਸੋਨੇ ਦਾ ਪੀ ਨਾ ਹੋਣ ਰਾਜ਼ੀ,
ਦਿਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਉਂ ਬੀਮਾਰ ਵੇਖੇ ।
ਅੱਖਾਂ ਭੁੱਖੀਆਂ ਕਦੇ ਨਾ ਰੱਜੀਆਂ ਨੇ,
ਕੋਈ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚਾਰ ਵੇਖੇ ।
ਲੋਭੀ ਏਤਰਾਂ ਦੇ ਮੈਂ ਤਾਂ ਜੱਗ ਅੰਦਰ,
ਪੈਰ ਪੈਰ ਹਜ਼ਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵੇਖੇ ।

੪੧

ਜਿਸ ਥਾਂ ਯਾਰ-ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦਰਦ ਵੱਸੇ,
ਓਸ ਥਾਂ ਤੇ ਬੜਾ ਆਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ।
ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਏਸ ਦਾ ਨਹੀਂ ਮਹਿਰਮ,
ਓਹ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਨਾਕਾਮ ਹੁੰਦਾ ।
ਮੁੱਖ ਫੇਰ ਨਾ ਪਿਆਰ, ਸ਼ਰਾਬ ਵਲੋਂ,
ਕਰਦਾ ਆਦਮੀ ਇਓਂ ਬਦਨਾਮ ਹੁੰਦਾ ।
ਓਹਨੂੰ ਦੌਲਤ ਜਮਸ਼ੈਦ ਦੀ ਹੱਥ ਆਏ,
ਜੀਹਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਛਲਕਦਾ ਜਾਮ ਹੁੰਦਾ ।

੪੨

ਜਿਹੜਾ ਏਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਕੇ,
ਹਿੰਮਤ ਆਪਣੀ ਬਰ ਕਰਾਰ ਰੱਖੇ ।
ਓਹਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਏ ਇਬਰਤ ਕਰੇ ਹਾਸਲ,
ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾ ਸਰੋਕਾਰ ਰੱਖੇ ।
ਬੈਠ ਜਾਏ ਨਵੇਕਲਾ ਕੁੰਜ-ਗੋਸ਼ੇ,
ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਕੋਈ ਵਿਹਾਰ ਰੱਖੇ ।
ਭੱਜੇ ਦੂਰ ਉਹ ਬਦੀਆਂ ਤੇ ਨੇਕੀਆਂ ਤੋਂ,
ਦਿਲ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਨਾ ਤਲਬਗਾਰ ਰੱਖੇ ।

੪੩

ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੱਥ ਵਟਾ ਸਕੇਂ,
ਇਹਦੇ ਨਾਲ ਦਾ ਹੋਰ ਕਮਾਲ ਕਿਹੜਾ ।
ਸੌਦਾ ਇਹ ਤਾਂ ਸਦਾ ਹੀ ਲਾਹੇਵੰਦਾ,
ਭਲਾ ਕੀਮਤੀ ਏਸ ਤੋਂ ਮਾਲ ਕਿਹੜਾ ?
ਪੱਲੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈ ਇਹਨਾਂ ਨਸੀਹਤਾਂ ਨੂੰ,
ਵੇਖ ਚਾਖ ਕੇ ਸੱਚਾ ਖ਼ਿਆਲ ਕਿਹੜਾ ।
ਦੁਨੀਆਂ ਇੱਕ ਤੂਫ਼ਾਨ ਹੈ ਸਾਗਰਾਂ ਦਾ,
ਥਮੇਂ ਇਹ ਤਾਂ ਕਰੇ ਮਲਾਲ ਕਿਹੜਾ ?

੪੪

ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪਿਆਰ ਦੀ ਓਹ ਜੋਤੀ,
ਮਨ ਰੰਗਦੀ ਜੋ ਡਲ੍ਹਕਾਂ ਮਾਰਦੀ ਏ ।
ਓਹੀ ਮੋਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ,
ਓਹੀ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਚਿਣਗ ਪਿਆਰਦੀ ਏ ।
ਭਾਂਵੇਂ ਮੱਚਦੀ ਜੋਤ ਹੈ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ,
ਖ਼ਲਕਤ ਕੁਲ ਪਰ ਇਹਨੂੰ ਵਿਸਾਰਦੀ ਏ ।
ਰੰਗ ਹੁੰਦਿਆਂ ਪ੍ਰੇਮ ਬੇਰੰਗ ਜਾਪੇ,
ਕਿੰਨੀ ਗੱਲ ਇਹ ਅਜਬ ਇਸਰਾਰ ਦੀ ਏ ।

੪੫

ਦਿਨ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਗ਼ਮਾਂ ਦੇ ਵੇਖਿਆ ਈ,
ਕਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਉਡਾਰੀਆਂ ਮਾਰ ਲੰਘੇ ।
ਖਾਈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡਰ ਤੈਨੂੰ,
ਉਹ ਵੀ ਫ਼ਿਕਰ ਹੰਦੇਸੜੇ ਯਾਰ ਲੰਘੇ ।
ਐਵੇਂ ਚਾਰ ਕੁ ਸਾਹ ਨੇ ਕੋਲ ਤੇਰੇ,
ਔਖ ਸੌਖ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਤਾਂ ਪਾਰ ਲੰਘੇ ।
ਇਹ ਸਾਹ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਵਰਤ ਮਿੱਤਰਾ,
ਤਾਂ ਜੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਵਕਾਰ ਲੰਘੇ ।

੪੬

ਕੀਮਤ ਏਸਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਕੱਖ ਵੀ ਨਹੀਂ,
ਮੈਂ ਨਾ ਜੱਗ ਜਹਾਨ ਦੀ ਚਾਹ ਕਰਦਾ ।
ਮਜ਼ਹਬ ਕੈਦ ਹੈ ਤੇਰੇ ਦੀਦਾਰ ਬਾਝੋਂ,
ਮੈਂ ਨਾ ਓਸਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਕਰਦਾ ।
ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਖ ਹੈ ਤੇਰਿਆਂ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ,
ਅਰਜ਼ ਇਹੀ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਦਰਗਾਹ ਕਰਦਾ ।
ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ ਇੱਕ ਅੱਖਰ,
ਸਾਈਆਂ ਚਾਨਣਾ ਮੈਂਡੜਾ ਰਾਹ ਕਰਦਾ ।

੪੭

ਓਹ ਸਾਰੀ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਹੱਥ ਹੁੰਦੀ,
ਨੇਕੀ ਬਦੀ ਜੋ ਮਿਲੇ ਜਹਾਨ ਅੰਦਰ ।
ਸੱਚਾ ਕੌਲ ਇਹ ਪਰਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ,
ਲੁਕਿਆ, ਜ਼ਾਹਰਾ ਹਰ ਸਥਾਨ ਅੰਦਰ ।
ਜੇਕਰ ਅਜੇ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਹੈ ਕੋਈ ਤੈਨੂੰ,
ਮਾਸਾ ਤੱਥ ਨਾ ਮੇਰੇ ਬਿਆਨ ਅੰਦਰ ।
ਫੇਰ ਵੇਖ ਨਿਤਾਣਾ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ,
ਜ਼ੋਰ ਕਿਉਂ ਹੈ ਏਨਾ ਸ਼ੈਤਾਨ ਅੰਦਰ ।

੪੮

ਸਰੂ ਕੱਦ ਜੇ ਆਦਮੀ ਹੋਏ ਕੋਈ,
ਨਹੀਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਿ ਤੇਰਾ ਯਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਚਾਂਦੀ-ਬਦਨ ਹੁਸੀਨ ਜੋ ਕਰੇ ਠੱਗੀ,
ਉਹ ਵੀ ਕਦੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦਾ ਯਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਸਦਾ ਯਾਰ ਬਣਾ ਤੂੰ ਓਸ ਤਾਈਂ,
ਦੇਵੇ ਤੈਨੂੰ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਦਰਕਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਯਾਰ ਬੰਦੇ ਦਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਓਹੀ ਹੁੰਦਾ,
ਬੌਹੜੇ ਔਖ ਵੇਲੇ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋਵੇ ।

੪੯

ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਿਲ ਦਨਾ ਹੋਵੇ,
ਉਹਦੇ ਪਹਿਲੂ ਵਿਚ ਸਦਾ ਹੀ ਯਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਅੱਖ ਹੋਵੇ,
ਹਰ ਪਾਸੇ ਹੀ ਉਹਨੂੰ ਦੀਦਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਕੰਨ ਸੁਣੇ ਤਾਂ ਸੁਣੇਗਾ ਗੱਲ ਓਹੀ,
ਜਿਸ ਵਿਚ ਹੱਕ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਜ਼ਕਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਬੋਲੇ ਜੇ ਜ਼ਬਾਨ ਤਾਂ ਇਓਂ ਬੋਲੇ,
ਹਰ ਬੋਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਇਸਰਾਰ ਹੋਵੇ ।

੫੦

ਨਿਰਾ ਵੱਸਦਾ ਨਹੀਂ ਓਹ ਮੈਖ਼ਾਨੇ,
ਨਿਰਾ ਮੱਕਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਕਾਨ ਓਹਦਾ ।
ਸਾਰੀ ਧਰਤ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਏ,
ਹੋਇਆ ਫੈਲਿਆ ਨੀਲਾ ਅਸਮਾਨ ਓਹਦਾ ।
ਓਹਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਚਰਚੇ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ,
ਆਸ਼ਕ ਹੋ ਗਿਆ ਕੁੱਲ ਜਹਾਨ ਓਹਦਾ ।
ਆਕਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆਂ ਜਾਏ ਓਹੀ,
ਹੋਇਆ ਬਾਵਰਾ ਜਿਹੜਾ ਇਨਸਾਨ ਓਹਦਾ ।

੫੧

ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੈ ਖੁਸ਼ ਦਿਲਦਾਰ ਮੇਰਾ,
ਸਾਈਆਂ ਬੜਾ ਹੀ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ ਹਾਂ ਮੈਂ ।
ਹਰ ਦਮ ਕਰਮ ਤੇਰਾ, ਹਰ ਦਮ ਰਹਿਮ ਤੇਰਾ,
ਤੈਥੋਂ ਸਦਾ ਬਲਿਹਾਰ ! ਬਲਿਹਾਰ ! ਹਾਂ ਮੈਂ ।
ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ,
ਤੇਰੀ ਮਿਹਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰਸ਼ਾਰ ਹਾਂ ਮੈਂ ।
ਓਸ ਸੌਦੇ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜੋ ਦਿਲ ਮੇਰੇ,
ਲਾਹਾ ਖੱਟਿਆ ਮੈਂ ! ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਹਾਂ ਮੈਂ ।

੫੨

ਉਦਰ ਪੂਰਤੀ ਵਾਸਤੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ,
ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇੱਕ ਜੇ ਨਾਲ ਖਾਏ ।
ਫਿਰ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਲੋਭ ਦਾ ਦਿਨੇ ਰਾਤੀਂ,
ਰੋਂਦਾ ਕਲਪਦਾ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਖਾਏ ।
ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਉਹਦੇ ਵਜੂਦ ਅੰਦਰ,
ਕੋਈ ਬਿਫਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੂਫ਼ਾਨ ਆਏ ।
ਉਹਦੀ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗਰਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗਾਨੀ,
ਤੁਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮਹਿਮਾਨ ਆਏ ।

੫੩

ਮੇਰੇ ਅੱਥਰੇ ਨਫ਼ਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਤਾਂ ਸਹੀ,
ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਸ਼ੈਤਾਨ ਦਾ ਈ ।
ਭਾਵੇਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਲੁਕਾਈ ਫਿਰਦਾ,
ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਾਹਰਾ ਠੱਗ ਜਹਾਨ ਦਾ ਈ ।
ਭੰਡੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਸ਼ੈਤਾਨ ਹੋ ਕੇ,
ਕਿੰਨਾ ਚਤੁਰ ਇਹ ਕੰਮ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਈ ।
ਸੁਣਕੇ ਨਾਲ ਹੈਰਾਨੀ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਤੇਰੇ,
ਜਾਪੇ ਪੁੱਤ ਸ਼ੈਤਾਨ ਨਾਦਾਨ ਦਾ ਈ ।

੫੪

ਭੇਦ ਜਾਮ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਬੜਾ ਡੂੰਘਾ,
ਜਣਾ ਖਣਾ ਤਾਂ ਏਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ ।
ਓਹਨੇ ਏਸ ਅਸਰਾਰ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ,
ਮੁਰਦਾ ਦਿਲ ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਾਣਦਾ ਨਹੀਂ ।
ਓਏ ਗ਼ਾਫ਼ਲਾ ਵੱਡੇ ਪਰਹੇਜ਼ਗਾਰਾ,
ਤੂੰ ਤਾਂ ਰੱਬ ਦੀ ਜ਼ਾਤ ਪਛਾਣਦਾ ਨਹੀਂ ।
ਨਾਲ ਮੂਰਖਾਂ ਏਸ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਕੀ ?
ਕੋਈ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਏਥੇ ਸਿਆਣਦਾ ਨਹੀਂ ।

੫੫

ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਾਕ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਜ਼ਾਤ ਕੋਲੋਂ,
ਇੱਕ ਘੜੀ ਵੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ।
ਏਸ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਔਖਾ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ,
ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕੁਛ ਜ਼ਬਾਨ ਤੋਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ।
ਮੈਂ ਹਾਂ ਇੱਕ ਪਿਆਲੀ ਉਹ ਮਹਾਂਸਾਗਰ,
ਏਨਾ ਫ਼ਾਸਲਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢਹਿ ਸਕਦਾ ।
ਦਿਲ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਸਾਈਂ ਸਮਾਏ ਕਿੱਦਾਂ,
ਕਦੇ ਪਿਆਲੇ ਵਿਚ ਸਾਗਰ ਨਹੀਂ ਬਹਿ ਸਕਦਾ ।

੫੬

ਬਚਣਾ ਚਾਹੇਂ ਜੇ ਦੁਖ, ਬਖੇੜਿਆਂ ਤੋਂ,
ਕੋਈ ਰੰਜ ਨਾ ਤੈਂਡੜੇ ਆਏ ਨੇੜੇ ।
ਲਾਂਭੇ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਬੈਠ ਜਾ ਕੁੰਜ ਗੋਸ਼ੇ,
ਪੈਰ ਪਾਈਂ ਨਾ ਭੁੱਲ ਕੇ ਏਸ ਵਿਹੜੇ ।
ਨਹੀਂ ਚੈਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ,
ਬੜੀਆਂ ਘੱਟ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ, ਬੜੇ ਘੱਟ ਖੇੜੇ ।
ਸੁੱਖ ਹੈ ਤਾਂ ਹੈ ਇਕਾਂਤ ਅੰਦਰ,
ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਪਿੱਟਣੇ ਅਤੇ ਝੇੜੇ ।

੫੭

ਤੇਰਾ ਜਿਸਮ ਇਹ ਅੱਲਾ ਦੀ ਸੌਂਹ ਮੈਨੂੰ,
ਇਹ ਰੇਤ ਦੀ ਕੰਧ ਹੈ, ਢਹਿ ਜਾਏ ।
ਅੱਗ ਪੈਂਦਿਆਂ ਘਾਹ ਦਾ ਢੇਰ ਜਿੱਦਾਂ,
ਫੌਰਨ ਸੜੇ, ਸੁਆਹ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਏ ।
ਸਿਰ ਤੇ ਸਦਾ ਹੀ ਕੂਕਦਾ ਕਾਲ ਰਹਿੰਦਾ,
ਚਾਹੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਧੌਣ ਤੇ ਬਹਿ ਜਾਏ ।
ਬਚਦਾ ਨਹੀਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਵਾਰ ਕੋਲੋਂ,
ਪੰਛੀ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਲੁਕੇ ਤੇ ਛਹਿ ਜਾਏ ।

੫੮

ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਦਮੀ ਦੀ,
ਇਹਦੇ ਵਾਸਤੇ ਝੂਰਨਾ ਝਾਰਨਾ ਕੀ ।
ਕਾਹਨੂੰ ਬਸਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਪਾਈਏ,
ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਵਿਚ ਪੈਰ ਪਸਾਰਨਾ ਕੀ ।
ਇਹਦੇ ਪਲ ਹਨੇਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜਾਂਦੇ,
ਪਕੜ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਖਲਿਆਰਨਾ ਕੀ ।
ਆਸਾਂ ਝੂਠੀਆਂ, ਲਬ ਤੇ ਲੋਭ ਮਾੜੇ,
ਇਹਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਭਲਾ ਸਵਾਰਨਾ ਕੀ ।

੫੯

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੋਹ ਪਾਇਆ,
ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਬੇਕਰਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ।
ਰਹਿਣ ਵਿਲਕਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਮਾਂ ਤੀਕਣ,
ਮੋਹਰਾਂ ਦਮੜਿਆਂ ਦੇ ਤਲਬਗਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ।
ਕਦੇ ਕਾਲ ਦਾ ਨਹੀਂ ਖ਼ਿਆਲ ਆਉਂਦਾ,
ਫ਼ਿਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ।
ਗ਼ਮ ਪੈਸੇ ਦਾ ਜਾਨ ਘਰੋੜਦਾ ਰਹੇ,
ਚਾਂਦੀ ਸੋਨੇ ਦੇ ਮਰਨ ਤਕ ਯਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ।

੬੦

ਡਰੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਮਾੜੇ,
ਏਥੇ ਕੰਮ ਨਾ ਕੋਈ ਪਿਆਰ ਦਾ ਈ ।
ਫੈਜ਼ ਇਹਨਾ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਦੇ ਪਾਇਆ,
ਖਿਆਲ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਰ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਈ ।
ਭੁਲੀ ਹੋਈ ਨਾ ਇਹਦੀ ਖਿਜ਼ਾਂ ਮੈਨੂੰ,
ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਰੰਗ ਬਹਾਰ ਦਾ ਈ ।
ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਸੀਹਤਾਂ ਲਈ ਬੈਠਾ,
ਖਿੜਿਆ ਫੁੱਲ ਜੋ ਏਸ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦਾ ਈ ।

੬੧

ਏਸ ਖਿੜੀ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ,
ਟਹਿਕਣ ਫੁੱਲ ਸੋਹਣੇ ਤਿੱਖੇ ਖਾਰ ਸੋਹਣੇ ।
ਦਿਲ ਮੇਰਾ ਪਰ ਬੜਾ ਉਦਾਸ ਰਹਿੰਦਾ,
ਖੇੜੇ ਲੱਗਦੇ ਨਹੀਂ ਬਾਝੋਂ ਯਾਰ ਸੋਹਣੇ ।
ਰੰਗ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਜਿਗਰ ਦੇ ਲਹੂ ਵਰਗੇ,
ਵੇਖ ! ਕਿੰਨੇ ਨੇ ਬੇ-ਸ਼ੁਮਾਰ ਸੋਹਣੇ ।
ਬਿਨਾਂ ਦਾਗ਼ਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਪਰ ਫੱਬਦੇ ਨਹੀਂ,
ਆਖੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸੋਹਣੇ ।

੬੨

ਕੋਈ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਹਿਸਾਬ ਲਾਏ,
ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰ ਕੀਤੀ ।
ਮੇਰੇ ਵਗੇ ਪਛਤਾਵੇ ਦੇ ਅੱਥਰੂ ਇਉਂ,
ਝੜੀ ਸਾਵਣ ਦੀ ਵੀ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਕੀਤੀ ।
ਖੁੰਝ ਗਈ ਵਸਲ ਦੀ ਘੜੀ ਮੈਥੋਂ,
ਮੈਂ ਤਾਂ ਗ਼ਾਫ਼ਲੀ ਆਪ ਸਰਕਾਰ ਕੀਤੀ ।
ਜੁਗੋ ਜੁਗ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਤੜਫਿਆ ਹਾਂ,
ਕਦੇ ਮਿਹਰ ਨਾ ਮੇਰੇ ਦਿਲਦਾਰ ਕੀਤੀ ।

੬੩

ਸੋਨੇ ਚਾਂਦੀ ਨੂੰ ਭਾਲਦਾ ਮਨ ਮੂਰਖ,
ਏਸੇ ਲਾਲਸਾ ਵਿਚ ਗ਼ਲਤਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ।
ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ ਨਮਾਜ਼ ਦੇ ਵਕਤ ਵੀ ਇਹ,
ਸੋਚਾਂ ਸੋਚਦਾ ਵਾਂਗ ਸ਼ੈਤਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ।
ਕਦੇ ਆਹ ਲੈਣਾ ਕਦੇ ਅਹੁ ਲੈਣਾ,
ਇਹੋ ਏਸ ਨੂੰ ਵਹਿਮ ਗੁਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ।
ਕਰਦਾ ਰਤਾ ਵੀ ਫ਼ਿਕਰ ਅੰਜਾਮ ਦਾ ਨਾ,
ਕਿੰਨਾ ਗ਼ਾਫ਼ਲੀ ਵਿਚ ਨਦਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ।

੬੪

ਠੀਕ ! ਮੇਰੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ,
ਤੇਰੀ ਮਿਹਰ ਦਾ ਅੰਤ ਨਾ ਆਉਂਦਾ ਏ ।
ਫਿਰ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ,
ਦਿਲ ਮੈਂਡੜਾ ਬੜਾ ਘਬਰਾਉਂਦਾ ਏ ।
ਕਿਹੜੇ ਖੂਹ ਵਿਚ ਪਾਉਣਗੇ ਪਾਪ ਮੈਨੂੰ,
ਰਹਿੰਦਾ ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਸਤਾਉਂਦਾ ਏ ।
ਫਸਿਆ ਆਸ ਨਿਰਾਸ ਦੇ ਗੇੜ ਅੰਦਰ,
ਪਿਆ ਨੈਣਾਂ ਚੋਂ ਨੀਰ ਵਹਾਉਂਦਾ ਏ ।

੬੫

ਮੁੱਖ ਫੇਰ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਣਾ,
ਇਹਦੇ ਨਾਲ ਦੀ ਹੋਰ ਨਾ ਕਾਰ ਚੰਗੀ ।
ਮੇਰੀ ਮੰਨ ਸਲਾਹ ਜੇ ਕਰੇਂ ਏਦਾਂ,
ਫਿਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਗੱਲ ਸਰਕਾਰ ਚੰਗੀ ।
ਛੱਡ ਪਿੱਟਣੇ ਬੈਠ ਏਕਾਂਤ ਅੰਦਰ,
ਗੱਲ ਏਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਨਾ ਯਾਰ ਚੰਗੀ ।
ਸਦਾ ਏਸ ਤਦਬੀਰ ਦੇ ਜੱਗ ਅੰਦਰ,
ਏਹੀ ਤਿਆਗ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਚੰਗੀ ।

੬੬

ਜਿਹੜਾ ਆਦਮੀ ਰੱਬ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰਦਾ,
ਸਦਾ ਓਸ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਹਾਲ ਚੰਗਾ ।
ਉਹਦਾ ਆਦਿ ਚੰਗਾ, ਓਹਦਾ ਅੰਤ ਚੰਗਾ,
ਚੰਗਾ ਮਾਜ਼ੀ ਤੇ ਓਸਦਾ ਹਾਲ ਚੰਗਾ ।
ਕਈ ਵਾਰ ਮੈਂ ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਆਖਿਆ ਹੈ,
ਨਹੀਂ ਚਿਪਕਣਾ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ।
ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਅੱਤ ਹੈ ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ,
ਹਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਅੰਦਰ ਇਅਤਦਾਲ ਚੰਗਾ ।

੬੭

ਹੈ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਦਿਲ ਉਚਾਟ ਮੇਰਾ,
ਜੁੜਿਆ ਸਾਈਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਈ ।
ਏਸ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਖਿੜੇ ਹਰ ਫੁੱਲ ਅੰਦਰ,
ਓਹੀ ਵਾਂਗ ਖ਼ੁਸ਼ਬੋਈ ਦੇ ਹੱਸਦਾ ਈ ।
ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪਿਆਰ ਦੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ,
ਇਹਦਾ ਛਲਕਣਾ ਇਹੀ ਤਾਂ ਦੱਸਦਾ ਈ ।
ਹੋਵੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਜੌਹਰ ਲੁਕਿਆ,
ਓਹੀ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਉੱਠ ਕੇ ਨੱਸਦਾ ਈ ।

੬੮

ਜ਼ੱਰੇ, ਜ਼ੱਰੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹੂਰ ਓਹਦਾ,
ਜਲਵਾ ਓਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਜ਼ਹਾਨ ਅੰਦਰ ।
ਹੈ ਓਹੀ ਇਨਸਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਬੈਠਾ,
ਓਹੀ ਬੈਠਾ ਹੈ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਅੰਦਰ ।
ਸੱਚ ਪਰਦੇ ਵਿੱਚ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ,
ਰਹਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਅਗਿਆਨ ਗਿਆਨ ਅੰਦਰ ।
ਓਹਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪੇ ਹੀ ਸਾਜਿਆ ਹੈ,
ਕੁਦਰਤ ਓਹਦੀ ਨਾ ਆਵੇ ਬਿਆਨ ਅੰਦਰ ।

੬੯

ਮੇਰੀ 'ਹੋਂਦ' ਹੈ ਅਜ 'ਅਣਹੋਂਦ' ਹੋਈ,
ਮੈਨੂੰ ਏਸਦਾ ਐਪਰ ਗਿਆਨ ਕੋਈ ਨਾ ।
ਭਾਵੇਂ ਪਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗਰਾਂ ਧੁਖੀ ਜਾਵਾਂ,
ਲਭਦਾ ਧੂੰਏਂ ਦਾ ਕਿਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕੋਈ ਨਾ ।
ਦਿਲ, ਜਾਨ ਦਿਲਦਾਰ ਤੋਂ ਵਾਰ ਦਿੱਤੇ,
ਕੋਲ ਰਖਿਆ ਦੀਨ ਈਮਾਨ ਕੋਈ ਨਾ ।
ਸੌਦਾ ਕਰ ਲਿਆ ਪਿਆਰ ਦਾ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ,
ਜ਼ਰਾ ਤੱਕਿਆ ਨਫ਼ਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕੋਈ ਨਾ ।

੭੦

ਬੂਹੇ ਰੋਜ਼ ਕਿਆਮਤ ਦੇ ਆਣ ਢੁੱਕਾ,
ਇਸਰਾਈਲ ਦਾ ਦਸੋ ਖਾਂ ਸੂਰ ਕਿੱਥੇ ?
ਓਹਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇੜੀਆਂ ਕਿਨ ਪਾਈਆਂ?
ਹੋਇਆ ਅਜੇ ਸ਼ੈਤਾਨ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਿੱਥੇ ?
ਜਿਸ ਨੇ ਰੱਬ ਦਾ ਮਸਕਨ ਤਬਾਹ ਕਰਨਾ,
ਓਹ ਰਹਿ ਗਿਆ ਏ ਭਲਾ ਦੂਰ ਕਿੱਥੇ ?
ਓਹ ਹਾਥੀ ਤਾਂ ਆ ਗਿਆ ਨਜ਼ਰ ਸਾਹਵੇਂ,
ਅਬਾਬੀਲ ਹੈ ਭਲਾ ਹਜ਼ੂਰ ਕਿੱਥੇ ?

੭੧

ਫੇਰ ਇਸ਼ਕ ਨੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਫੂਕ ਮਾਰੀ,
ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਹੁਸੀਨਾਂ ਤੇ ਮਰਨ ਲੱਗਾ ।
ਚਾਹ ਮਾਹਿ-ਜਬੀਨਾਂ ਦੀ ਫੇਰ ਹੋਈ,
ਹੌਕੇ ਗ਼ਮ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਭਰਨ ਲੱਗਾ ।
ਬੁਢੜੀ ਦੇਹ ਪਰ ਦਿਲ ਜਵਾਨ ਮੇਰਾ,
- ਗੱਲਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਨੀਵੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ।
ਵੇਖੋ ਝੰਬਿਆ ਦਿਲ ਜੋ ਪਤਝੜਾਂ ਨੇ,
ਓਹੀ ਪੈਰ ਬਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਨ ਲੱਗਾ ।

੭੨

ਬੀਤ ਗਈ ਜੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬੀਤ ਗਈ,
ਕਰਨਾ ਬੀਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਹੁੰਦਾ ।
ਬਾਝੋਂ ਰੰਜ ਦੇ ਏਸ ਵਪਾਰ ਵਿਚੋਂ,
ਕੋਈ ਨਫ਼ਾ ਨਾ ਹੋਰ ਵਸੂਲ ਹੁੰਦਾ ।
ਪਿਆਰੀ ਜਿੰਦ ਸਕਾਰਥੇ ਲਾਏ ਜਿਹੜਾ,
ਉਹੀ ਵਿਚ ਦਰਗਾਹ ਕਬੂਲ ਹੁੰਦਾ ।
ਨਹੀਂ ਸਾਹ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਿਆਦ ਇਹਦੀ,
ਸਮਝੇ ਤੱਤ ਨਾ ਜੋ, ਨਾਮਾਕੂਲ ਹੁੰਦਾ ।

੭੩

ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲ,
ਰੱਕੜ ਰੋੜਾਂ ਵੀਰਾਨੀਆਂ ਕੁਛ ਵੀ ਨਾ ।
ਬਦੀਆਂ ਨੇਕੀਆਂ ਸੱਭੇ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਗੱਲਾਂ,
ਅਕਲਾਂ ਅਤੇ ਨਾਦਾਨੀਆਂ ਕੁਛ ਵੀ ਨਾ ।
ਖ਼ੁਦੀ ਛੱਡ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਕੋਲ ਹੋ ਜਾ,
ਇਹ ਝਾਕਾਂ ਬੇਗਾਨੀਆਂ ਕੁਛ ਵੀ ਨਾ ।
ਮੋਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ, ਦੀਨ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ,
ਇਹ ਤਾਂ ਗੱਲਾਂ ਬਉਰਾਨੀਆਂ ਕੁਛ ਵੀ ਨਾ ।

੭੪

ਲਾਲ ਫੁੱਲ ਉਪਰ ਖ਼ੇੜਾ ਆ ਜਾਏ,
ਵੇਖੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਤਿਰਾ ਪੁਰਨੂਰ ਚਿਹਰਾ ।
ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਪਾਉਣ ਚੀਸਾਂ,
ਉਤੋਂ ਜਾਪਦਾ ਭਾਵੇ ਮਸਰੂਰ ਚਿਹਰਾ ।
ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਹੀ ਸਭਨਾਂ ਤੋਂ ਪੈਰ ਪਾਇਆ,
ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਈ ਯੂਸਫ਼ ਹੂਰ ਚਿਹਰਾ ।
ਪੀਲਾ ਫੁੱਲ ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਗੇ ਆਏ ਪਹਿਲਾਂ,
ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਸੁਰਖ਼ ਮਸ਼ਹੂਰ ਚਿਹਰਾ ।

੭੫

ਓਹਦੇ ਕੋਲ ਜੇ ਕੋਈ 'ਵਫ਼ਾ' 'ਸਰਮਦ',
ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਓਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆਊ ।
ਜੇਕਰ ਸਮਝਿਆ ਓਸ ਨੇ ਠੀਕ ਆਉਣਾ,
ਰੱਖ ਦਿਲ ਤੂੰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਆਊ ।
ਫਿਰੇਂ ਕਾਸਨੂੰ ਓਸਦੇ ਮਗਰ ਭੱਜਾ,
ਆਉਣਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆਊ ।
ਚੱਲ ਬੈਠ ਆਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ "ਸਰਮਦ",
ਹੋਇਆ ਰੱਬ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆਊ ।

੭੬

ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਦਿਨ ਸਾਰੇ,
ਮੈਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸ਼ੈਤਾਨ ਮਿਲਿਆ ।
ਮੇਰੇ ਦਾਮਨ ਤੇ ਇੱਕ ਗੁਨਾਹ ਦਾ ਵੀ,
ਕੋਈ ਦਾਗ਼ ਨਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲਿਆ ।
ਓਧਰ ਦਿਨ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਜਦੋਂ ਆਏ,
ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਜਵਾਨ ਮਿਲਿਆ ।
ਲੱਗ ਗਈ ਬੀਮਾਰੀ ਤਾਂ ਓਪਰੀ ਜਿਹੀ,
ਨਾ ਹੀ ਦਾਰੂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਲੁਕਮਾਨ ਮਿਲਿਆ ।

੭੭

'ਸਰਮਦ' ਮੰਦਿਆਂ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਕਿਉਂ ਝੂਰੇਂ,
ਕਾਹਨੂੰ ਫ਼ਿਕਰ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦਾ ਮਾਰਦਾ ਈ ।
ਜਦੋਂ ਰੱਬ ਰਹੀਮ ਨੇ ਫ਼ਜ਼ਲ ਕਰਨਾ,
ਕੰਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇਣਾ ਬਖ਼ਸ਼ਣਹਾਰ ਦਾ ਈ ।
ਵੇਖ ਕੜਕਦੀ ਲਿਸ਼ਕਦੀ ਕਵੇਂ ਬਿਜਲੀ,
ਨਾਲੇ ਮੀਂਹ ਵੱਸੇ ਮੋਹਲੇਧਾਰ ਦਾ ਈ ।
ਕਿੰਨਾ ਤੁੱਛ ਹੈ ਤੱਕ ਲੈ ਕਹਿਰ ਓਹਦਾ,
ਕਿੰਨਾ ਵਡੜਾ ਕਰਮ ਕਰਤਾਰ ਦਾ ਈ ।

੭੮

ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੀਵਾਨੇ ਦੀ ਭਲੀ ਪੁੱਛੀ,
ਹੋਇਆ ਸ਼ਾਕਰ ਨਾ ਇਹ ਤਕਦੀਰ ਦਾ ਈ ।
ਫਿਰਦਾ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਦੇ ਮਗਰ ਨੱਸਾ,
ਪੁੱਤ ਇਹ ਤਕਸੀਰ ਤਦਬੀਰ ਦਾ ਈ ।
ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਦਿਨ ਸੋਹਣੇ,
ਯਾਰਾ ਆ ਗਿਆ ਵਕਤ ਅਖ਼ੀਰ ਦਾ ਈ ।
ਵਧੀ ਹਿਰਸ ਤੇ ਹੋਰ ਜਵਾਨ ਹੋਈ,
ਰਿਹਾ ਕੱਖ ਨਾ ਭਾਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਈ ।

੭੯

ਯਾਰ-ਲੋਕ ਨੇ ਕਿੰਨੇ ਚਲਾਕ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ,
ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ।
ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਕੁਫ਼ਰ ਦੀ ਭਰਨ ਹਾਮੀ,
ਦੂਜੇ ਬਗ਼ਲ ਦੇ ਵਿਚ ਕੁਰਾਨ ਰੱਖਦੇ ।
ਬੈਠੇ ਰਹਿਣ ਸ਼ਤਰੰਜ ਦੇ ਜਿਵੇਂ ਮੋਹਰੇ,
ਸ਼ਾਤਰ ਬਹੁਤ ਪਛਾਣ ਪਛਾਣ ਰੱਖਦੇ ।
ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਤੇ ਵਾਰ ਕਰਨ ਖ਼ਾਤਰ,
ਖਿੱਚੀ ਸਾਜ਼ਿਸੀ ਸਦਾ ਕਮਾਨ ਰੱਖਦੇ ।

੮੦

ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਕਸਾਈ ਦਾ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ,
ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਬੜਾ ਖ਼ਫ਼ਾ ਹੋਵੇ ।
ਚਾਹੁੰਦਾ ਮੈਂ ਪਰ ਦਿਲੋਂ ਹਾਂ ਦਿਲ ਓਹਦਾ,
ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਰਗਾ ਸਫ਼ਾ ਸਫ਼ਾ ਹੋਵੇ ।
ਓਹਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਸੀਸ ਟਿਕਾ ਦਿਆਂ ਮੈਂ,
ਜੇਕਰ ਓਸ ਤੋਂ ਹੱਥ ਮਿਲਾ ਹੋਵੇ ।
ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੈ ਦਿਸੇ ਨਾ ਮੂੰਹ ਓਹਦਾ,
ਜੇਕਰ ਪਿੱਠ ਭਵਾ ਜੁਦਾ ਹੋਵੇ ।

੮੧

ਚਲੋ ਚਲੀ ਦਾ ਇਹ ਜਹਾਨ ਸਾਰਾ,
ਜੋ ਵੀ ਏਸ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਏ ।
ਕਿਵੇਂ ਪੱਤ ਝੜ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਹਾਰ ਬਦਲੇ,
ਏਸ ਅਮਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਪਛਾਣਦਾ ਏ ।
ਓਹ ਨਾ ਰੀਝਦਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਉੱਤੇ,
ਨਾ ਹੀ ਨਸ਼ਾ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਮਾਣਦਾ ਏ ।
ਓਹ ਤਾਂ ਵੇਖਕੇ ਸਗੋਂ ਅਣਡਿੱਠ ਕਰਦਾ,
ਸਭ ਕੁਛ ਜਾਣਦਾ ਵੀ ਕੁਛ ਨਾ ਜਾਣਦਾ ਏ ।

੮੨

ਮੇਰੇ ਹਰ ਗੁਨਾਹ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ,
ਕਰਮ ਸਾਈਂ ਨੇ ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰ ਕੀਤਾ ।
ਇਉਂ ਬਦਲੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ,
ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਓਹਨੇ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਕੀਤਾ ।
ਰਹਿਬਰ ਬਣੇ ਅਖ਼ੀਰ ਗੁਨਾਹ ਮੇਰੇ,
ਰਾਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਕਿਫ਼ਕਾਰ ਕੀਤਾ ।
ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਫ਼ਜ਼ਲ ਤੇ ਕਰਮ ਕਿਹੜੇ,
ਨਾਲੇ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਕੀਤਾ ।

੮੩

ਹੱਥੀਂ ਬੱਧੀਂ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਦੇ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇ,
ਸਾਰਾ ਜੱਗ ਹੀ ਤਾਬਿਆਦਾਰ ਤੇਰਾ ।
ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਦਾ ਗੇੜ ਪੁਲਾੜ ਅੰਦਰ,
ਚਲੇ ਇਉਂ ਜਿਉਂ ਆਗਿਆਕਾਰ ਤੇਰਾ ।
ਤੇਰੇ 'ਕੈਸਰ', 'ਫ਼ਗਫ਼ੂਰ' ਵੀ ਨਫ਼ਰ ਹੋਵਣ,
ਹਰ ਚੀਜ਼ ਤੇ ਹੋਵੇ ਅਧਿਕਾਰ ਤੇਰਾ ।
ਪੱਲੇ ਝਾੜ ਕੇ ਫੇਰ ਵੀ ਜਾਏਂ ਖ਼ਾਲੀ,
ਏਹੋ ਹਸ਼ਰ ਹੋਣਾ ਅਖ਼ਰਕਾਰ ਤੇਰਾ ।

੮੪

ਜੋ ਵੀ ਅੱਖ ਖੋਲ੍ਹੇ ਤੇਰੇ ਫ਼ੈਜ਼ ਅੰਦਰ,
ਪੈ ਜੀਹਦੇ ਤੇ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਜਾਏ ।
ਕਹਿਰ ਗ਼ਜ਼ਬ ਦੀ ਨਹੀਂ ਪਰਵਾਹ ਕਰਦਾ,
ਓਹਦੀ ਆਤਮਾ ਹੋ ਨਿਡਰ ਜਾਏ ।
ਤੇਰੇ ਘਰੋਂ ਦੁਰਕਾਰਿਆ ਜੋ ਜਾਏ,
ਰਹਿ ਓਸ ਲਈ ਕੋਈ ਨਾ ਘਰ ਜਾਏ ।
ਜਿਸ ਦਾ ਤੂੰ ਪਰ ਹੋ ਗਿਆ ਆਪ ਸਾਈਆਂ,
ਓਹਦੇ ਵਾਸਤੇ ਖੁਲ੍ਹ ਹਰ ਦਰ ਜਾਏ ।

੮੫

ਜੇਕਰ ਓਸ ਦੇ ਫ਼ੈਜ਼ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਏਂ ?
ਓਹਦੀ ਮਿਹਰ ਹੈ ਜੇਕਰਾਂ ਚਾਹ ਤੇਰੀ ।
ਭਲਾ ਦੋਹਾਂ ਜਹਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ,
ਜੈ ਜੈ ਕਾਰ ਹੋਵੇ ਵਾਹ ਵਾਹ ਤੇਰੀ ।
ਓਹਦੀ ਸਿੱਕ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਦਾਈ ਹੋ ਜਾ,
ਇਹੀ ਰਾਸ ਤੇਰੀ, ਏਹੀ ਰਾਹ ਤੇਰੀ ।
ਮੇਹਰ ਮੰਗ ਓਹਦੀ ਅੱਗਾ ਸੌਰ ਜਾਏ,
ਕਰੇ ਆਪ ਦਾਤਾਰ ਪਰਵਾਹ ਤੇਰੀ ।

੮੬

ਜੋ ਵੀ ਏਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਮੋੜੇ,
ਚੈਨ ਓਸਦੀ ਆਤਮਾ ਪਾਉਂਦੀ ਏ ।
ਦੌਲਤ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਕੁੱਲ ਖ਼ਜ਼ਾਨਿਆਂ ਦੀ,
ਸਾਰੀ ਓਹਦਿਆਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਏ ।
ਬੜਾ ਕੀਮਤੀ ਅਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਹੀਰਾ,
ਜਿਹਦੀ ਕਦਰ ਨਾ ਦੁਨੀਆਂ ਪਾਉਂਦੀ ਏ ।
ਜੀਵਨ ਸਾਗਰ ਦੀ ਛੱਲ ਫਿਰ ਉਹੀ ਹੀਰਾ,
ਓਹਦੀ ਤਲੀ ਤੇ ਆਪ ਟਿਕਾਉਂਦੀ ਏ ।

੮੭

ਦੁਖੀ ਭਟਕਦਾ ਦਿਲ ਜੇ ਮਿਲੇ ਛਿਨ ਭਰ,
ਸਮਝ ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਨੁਕਸਾਨ ਤੇਰਾ ।
ਸਗੋਂ ਐਸ਼ ਆਰਾਮ ਸਭ ਮਿਲੇ ਤੈਨੂੰ,
ਧਨ ਦੌਲਤਾਂ ਕੁਲ ਜਹਾਨ ਤੇਰਾ ।
ਜੇ ਦਿਲ ਨਗੀਨੇ ਤੇ ਮੁਹਰ ਰੱਬੀ,
ਆਪ ਲਾ ਗਿਆ ਰੱਬ ਰਹਿਮਾਨ ਤੇਰਾ ।
ਤੇਰੀ ਕੁੱਲ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਹੁਕਮਰਾਨੀ,
ਝੂਲੇ ਜੱਗ ਤੇ ਫੇਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੇਰਾ ।

੮੮

ਤੇਰਾ ਗ਼ਾਫ਼ਲੀ ਵਰਗਾ ਨਾ ਹੋਰ ਵੈਰੀ,
ਕਾਰਨ ਗ਼ਾਫ਼ਲੀ ਦਿੱਕਤਾਂ ਭਾਰੀਆਂ ਨੀ ।
ਇਹਦੇ ਨਾਲੋਂ ਰੁਸਵਾਈ ਜੋ ਕਰੇ ਵਧਕੇ,
ਫਿਰਨ ਭਾਲਦੇ ਉਹ ਮਨਸਬਦਾਰੀਆਂ ਨੀ ।
ਵਕਤ ਆਖ਼ਰੀ ਯਾਰਾ ਚੇਤੰਨ ਹੋ ਜਾ,
ਏਸ ਮੰਜ਼ਲੇ ਬਹੁਤ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਨੀ ।
ਪੁੱਗੀ ਉਮਰੇ ਵੀ ਗ਼ਾਫ਼ਲੀ ਰਹੇ ਜੇਕਰ,
ਪੱਲੇ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਖੁਵਾਰੀਆਂ ਨੀ ।

੮੯

ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਦਿਲ ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਖ਼ੁਦਾ ਦਿੱਤਾ,
ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਨਹੀਂ ਗ਼ਮਗੀਨ ਹੋਣਾ ।
ਫ਼ਜ਼ਲ, ਕਰਮ, ਸਖ਼ਾਵਤਾਂ ਕਰੇ ਜੇਕਰ,
ਤੈਨੂੰ ਸੋਭਦਾ ਹੋਰ ਮਸਕੀਨ ਹੋਣਾ ।
ਦੌਲਤ 'ਸਰਮਦੀ' ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰੀਏ,
ਵੱਡਾ ਮਰਤਬਾ ਖ਼ਾਕ ਨਸ਼ੀਨ ਹੋਣਾ ।
ਦਾਤ ਹੋਰ ਦੇਵੇ, ਹੋਰ ਵੱਧ ਦੇਵੇ,
ਇਹੋ ਚਾਹੀਦਾ ਸਦਾ ਯਕੀਨ ਹੋਣਾ ।

੯੦

ਗਿਲਾ ਯਾਰ ਦਾ 'ਸਰਮਦਾ' ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ,
ਜੇਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਬੜਾ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ।
ਮੰਦਾ ਬੋਲ ਵਿਗਾੜ ਜੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ,
ਬੜਾ ਠੀਕ ਕੀਤਾ, ਬੜਾ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ।
ਚਾਹੀਏ ਤੈਨੂੰ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਨਾ,
ਓਹਨੇ ਜੋ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਸੋ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ।
ਜਿਹੜਾ ਚਾਹੀਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੰਮ ਹੋਣਾ,
ਸਮੇਂ ਹੋਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ।

੯੧

ਜ਼ਰਾ ਵੇਖ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਮੇਰੇ,
ਕਿਵੇਂ ਖ਼ਾਕ ਦੇ ਵਿਚ ਸਮਾ ਗਏ ।
ਘਿਰ ਗਏ ਫ਼ਨਾਹ ਦੀ ਵਿਚ ਵਾਦੀ,
ਓੜਕ ਕਾਲ ਝਰਾਟ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ।
ਜਿਹੜੇ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਦੇ ਹੋਏ ਮਾਰੇ,
ਅਰਸ਼ਾਂ ਤਕ ਉੱਡਾਰੀਆਂ ਲਾ ਗਏ ।
ਆਖ਼ਰ ਉਹ ਵੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਣ ਢੱਠੇ,
ਜਬੜੇ ਕਬਰਾਂ ਦੇ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਗਏ ।

੯੨

ਜਿਹੜਾ ਰੱਜ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਜਾਮ ਪੀਵੇ,
ਓਹ ਵੀ ਆਪਣਾ ਵਕਤ ਗੁਜ਼ਾਰ ਜਾਏ ।
ਭੁੰਨ ਭੁੰਨ ਕੇ ਜਿਹੜਾ ਕਬਾਬ ਖਾਂਦਾ,
ਓਹ ਵੀ ਆਪਣਾ ਵਕਤ ਗੁਜ਼ਾਰ ਜਾਏ ।
ਭੀਖ ਮੰਗਦਾ ਫਿਰੇ ਜੋ ਵਿੱਚ ਗਲੀਆਂ,
ਓਹ ਵੀ ਆਪਣਾ ਵਕਤ ਗੁਜ਼ਾਰ ਜਾਏ ।
ਪਾਣੀ ਠੂਠੇ ਦੇ ਗਿੱਲੀਆਂ ਬੁਰਕੀਆਂ ਕਰ,
ਖਾਂਦਾ 'ਸਰਮਦ' ਵੀ ਵਕਤ ਗੁਜ਼ਾਰ ਜਾਏ ।

੯੩

ਪਕੜ ਕਦਰ ਦੀ ਤੱਕੜੀ ਆਪ ਹੱਥੀਂ,
ਤੋਲੇ ਆਪ ਖ਼ੁਦਾ ਨੇ ਭਾਰ ਭਾਰੀ ।
ਸੂਰਜ ਰੱਖਿਆ ਰੱਬ ਨੇ ਇਕ ਛਾਬੇ,
ਤੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਜਿਨਸ ਪਿਆਰੀ ।
ਭਾਰਾ ਨਿਕਲਿਆ ਤੈਂਡੜਾ ਪਰੀ ਚਿਹਰਾ,
ਪਿਆ ਰਿਹਾ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਰੱਬ ਵਾਰੀ ।
ਛਾਬਾ ਦੂਸਰਾ ਉੱਡਿਆ ਬਹੁਤ ਹੌਲਾ,
ਸੂਰਜ ਸਣੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਲਾਈ ਤਾਰੀ ।

੯੪

ਗ਼ਮ ਇਸ਼ਕ ਦਾ 'ਸਰਮਦਾ' ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ,
ਕਦੇ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਦੇ ਮਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ।
ਮਿਲਦਾ ਸਦਾ ਪਰਵਾਨੇ ਨੂੰ ਸੋਜ਼ ਦਿਲ ਦਾ,
ਮਿਲਦਾ ਕਦੋਂ ਇਹ ਮੱਖਾਂ ਵਿਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ।
ਇੱਕ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰ ਕੇ ਕੋਈ ਵੇਖੇ,
ਸੋਹਣੇ ਯਾਰ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ।
ਕਿਸੇ ਵਿਰਲੇ ਨੂੰ 'ਸਰਮਦ' ਨਸੀਬ ਹੋਵੇ,
ਦੌਲਤ ਮਿਲਦੀ ਨਾ ਕਦੇ ਇਹ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ।

੯੫

ਜਿੱਥੇ ਜਾਏਂ ਤੂੰ ਇਹੋ ਦੁਆ ਸਾਡੀ,
ਰਹਿਣ ਮਿਹਰ ਮੁਹੱਬਤਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ।
ਸੁੱਖ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਦਾ ਨਸੀਬ ਹੋਵਣ,
ਬਣ ਕੇ ਰਹਿਣ ਹਰ ਥਾਂ ਅੰਗ ਪਾਲ ਤੇਰੇ ।
ਰਹੀਂ ਘੱਲਦਾ ਸੁੱਖ ਸੁਨੇਹੜਿਆਂ ਨੂੰ,
ਯਾਦ ਅਸਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲੇ-ਹਾਲ ਤੇਰੇ ।
ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਦਿਲੋਂ ਵਿਸਾਰਨਾ ਨਹੀਂ,
ਜਾਹ ! ਫ਼ਜ਼ਲ ਖ਼ੁਦਾ ਦਾ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ।

੯੬

ਸਾਰੇ ਸੁੱਖ ਜਹਾਨ ਦੇ ਹੋਣ ਹਾਸਲ,
ਦਿਲ ਜੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਹੋਵੇ ।
ਫ਼ਿਕਰ ਘੇਰਦੇ ਓਸੇ ਹੀ ਆਦਮੀ ਨੂੰ,
ਪਾ ਕੇ ਦੌਲਤਾਂ ਜਿਹੜਾ ਮਗ਼ਰੂਰ ਹੋਵੇ ।
ਜਾਨ-ਦਿਲ ਨੂੰ ਦਿਲਬਰ ਦੇ ਰੱਖ ਪੈਰੀਂ,
ਆਪਾ ਤੈਂਡੜਾ ਓਹਦਾ ਮਸ਼ਕੂਰ ਹੋਵੇ ।
ਦੌਲਤ ਦਾਇਮੀ ਜਾਏਗੀ ਨਾਲ ਤੇਰੇ,
ਕਾਹਨੂੰ ਮਨ ਤੇਰਾ ਇਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਵੇ ।

੯੭

ਮਗਰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਾਸਨੂੰ ਭੱਜਦਾ ਏਂ,
ਵੈਰੀ ਇਹ ਤਾਂ ਤੈਂਡੜੀ ਜਾਨ ਦੀ ਓ ।
ਨਾਜ਼ਕ ਦਿਲ ਤੇ ਭਾਰ ਜਦ ਪਿਆ ਇਹਦਾ,
ਨੱਪੀ ਜਾਏਗੀ ਚਿਣਗ ਈਮਾਨ ਦੀ ਓ ।
ਏਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪਰਖਣਾ ਚਾਹੇਂ ਜੇਕਰ,
ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਇਹ ਰਮਜ਼ ਇਰਫ਼ਾਨ ਦੀ ਓ ।
ਲੈ ਕੇ ਤੱਕੜੀ ਹੋਸ਼ ਦੀ ਜੋਖਣਾ ਈਂ,
ਓੜਕ ਜੋਖਣੀ ਜਿਣਸ ਜਹਾਨ ਦੀ ਓ ।

੯੮

ਪੀਤੇ ਜਾਮ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਜ਼ਾਹਦਾਂ ਨੇ,
ਮੌਸਮ ਤੱਕਿਆ ਜਦੋਂ ਬਹਾਰ ਦਾ ਈ ।
ਆਈ ਖਿਜ਼ਾਂ ਉਬਾਸੀਆਂ ਲੈਣ ਬੈਠੇ,
ਨਹੀਂ ਪੀਤੀ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਵਿਸਾਰਦਾ ਈ ।
ਪੀ ਲੈ 'ਸਰਮਦਾ' ਰੱਜ ਕੇ ਜਾਮ ਪੀ ਲੈ,
ਫ਼ਲਕ ਕਦੇ ਨਾ ਘੱਟ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਈ,
ਵੇਖ ! ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ,
ਬੈਠਾ ਘਾਤ ਲਾਈ, ਤੈਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਈ ।

੯੯

ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਅਫਸੋਸ ਹੈ ਸੋਚ ਮੇਰੀ,
ਓਹਦੇ ਵੱਲ ਉਡਾਰੀਆਂ ਮਾਰ ਥੱਕੀ ।
ਰਹੀ ਘੁੰਮਦੀ ਰੱਕੜਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ,
ਓਹਨੂੰ ਲੱਭਦੀ ਲੱਭਦੀ ਹਾਰ ਥੱਕੀ ।
ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਤੇ ਬੜਾ ਹੈਰਾਨ ਸਾਂ ਮੈਂ,
ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਕਿਓਂ ਅੱਧ ਵਿਚਕਾਰ ਥੱਕੀ ।
ਜਾਲਾ ਮੱਕੜੀ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਰੱਬ ਉਣਿਆਂ ?
ਇਹੋ ਸੋਚਦੀ ਇਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਥੱਕੀ ।

੧੦੦

ਦਰਦ ਗ਼ਮ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦਾ ਖਾਏ ਜਿਹੜਾ,
ਓਹੀ ਅਸਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਸ਼ਾਦ ਹੁੰਦਾ ।
ਓਹਦੀ ਦੋਹਾਂ ਜਹਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨੇਕ ਨਾਮੀ,
ਨਾਲੇ ਚਿੱਤ ਪਰਸੰਨ ਆਜ਼ਾਦ ਹੁੰਦਾ ।
ਜ਼ੱਰੇ, ਜ਼ੱਰੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਮੈਂ ਜ਼ਾਤ ਓਹਦੀ,
ਹਰ ਸ਼ੈ ਤੇ ਓਹਦਾ ਪਰਸ਼ਾਦ ਹੁੰਦਾ ।
ਜਿਸ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਚੋਂ ਰੱਬ ਦੀ ਆਏ ਪਰਤੋਂ,
ਰੱਬੀ ਤੋਹਫ਼ਾ ਨਹੀਂ ਓਹ ਬਰਬਾਦ ਹੁੰਦਾ ।

੧੦੧

ਏਸ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਲੋਕ ਮੈਂ ਤਾਂ,
ਦੁੱਖਾਂ ਗ਼ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੀਮਾਰ ਵੇਖੇ ।
ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੜੀ ਦੀਵਾਨਿਆਂ ਦੀ,
ਥੋੜ੍ਹੇ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਵੇਖੇ ।
ਦੋਂਹ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਗ਼ਜ਼ਬ ਦੀ ਗੱਲ !
ਕਿੰਨੇ ਨਫ਼ਸ ਦੇ ਤਾਬਿਆਦਾਰ ਵੇਖੇ ।
ਬੱਧੇ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ,
ਲੋਕ ਬੜੇ ਮਜਬੂਰ ਲਾਚਾਰ ਵੇਖੇ ।

੧੦੨

ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਅਜ਼ਮਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਏ,
ਕੋਈ ਕਦੇ ਨਾ ਅਮਨ ਅਮਾਨ ਪਾਏ ।
ਮੋਹ ਏਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵਪਾਰ ਐਸਾ,
ਜੋ ਵੀ ਕਰੇ ਸੋ ਸਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਾਏ ।
ਅੱਜ ਤੇਰਾ ਇਹ ਪਕੜਦੀ ਜਿਵੇਂ ਦਾਮਨ,
ਮਗਰ ਹੋਰ ਸਨ ਇਵੇਂ ਇਨਸਾਨ ਲਾਏ ।
ਅੱਜ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਆਇਆ,
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਰਦਾ ਜਹਾਨ ਜਾਏ ।

੧੦੩

ਕੀ ਹੋਇਆ ਜੇ ਸੈਂਕੜੇ ਯਾਰ ਮੇਰੇ,
ਵੈਰੀ ਹੋ ਗਏ ਤੋੜ ਕੇ ਗਏ ਯਾਰੀ ।
ਕਾਇਮ ਦੋਸਤੀ ਇੱਕ ਹੀ ਰਹੀ ਪੱਕੀ,
ਦਿੱਤਾ ਦਿਲ ਨੂੰ ਜੀਹਨੇ ਧਰਵਾਸ ਭਾਰੀ ।
ਮੈਂ ਛੱਡ ਵਡਾਣੀਆਂ, ਸਭ ਆਸਾਂ,
ਇਕੋ ਜੋਤ ਸਰੂਪ ਦੀ ਆਸ ਧਾਰੀ ।
ਓਹਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਮੈਂ, ਮੇਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਉਹ,
ਇਉਂ ਦੂਰ ਹੋਈ ਦਿਲੋਂ ਦੂਈ ਸਾਰੀ ।

੧੦੪

ਅਕਸਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ,
ਪੀੜਾਂ ਹਸਰਤਾਂ ਦਿਲੀਂ ਲੁਕਾਈ ਫਿਰਦੇ ।
ਦਾਗ਼ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾੜੇ ਤੇ ਈਰਖਾ ਦੇ,
ਵਿੱਚ ਸੀਨਿਆਂ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਲਾਈ ਫਿਰਦੇ ।
ਦੋਂਹ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਆਰਜ਼ੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ,
ਕਿੰਨੇ ਹਿਰਸ ਤੇ ਨਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਫਿਰਦੇ ।
ਪੀੜਾਂ ਗ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਐਵੇਂ ਚਮੋੜ ਕੇ ਤੇ,
ਪਏ ਬੇ-ਦਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਘਬਰਾਈ ਫਿਰਦੇ ।

੧੦੫

ਇਹਨਾਂ ਮੂਰਖਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕੀ ਆਖੇ,
ਇਹ ਤਾਂ ਅੱਲਾ ਦੀ ਜ਼ਾਤ ਪਛਾਣਦੇ ਨਹੀਂ ।
ਸੋਨੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਰਹਿਣ ਲੜਦੇ,
ਕੀਨੇ ਪਾਲਦੇ ਮਿੱਤਰ ਸਿਆਣਦੇ ਨਹੀਂ ।
ਕਰੀਂ ਕਦੇ ਇਤਬਾਰ ਨਾ ਦੋਸਤੀ ਦਾ,
ਲੋਕ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਦੋਸਤੀ ਜਾਣਦੇ ਨਹੀਂ ।
ਇਹ ਤਾਂ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਆਰਜ਼ੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ,
ਪਾਉਂਦੇ ਵੈਰ ਨੇ, ਦੋਸਤੀ ਮਾਣਦੇ ਨਹੀਂ ।

੧੦੬

ਏਸ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਦਖ਼ਾਹ ਮੇਰੇ,
ਆਖਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਰੱਬ ਦੇ ਮਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ।
ਸੱਚੇ ਯਾਰ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ,
ਯਾਰ ਆਖ ਨਾ ਸਕੀਏ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ।
ਬੰਦੇ ਹਿਰਸ ਦੇ ਤਾਬਿਆਦਾਰ ਜਿਹੜੇ,
ਭੋਗਣ ਐਸ਼ ਦੇ ਸਦਾ ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ।
ਸਹਿਣਾ ਦੁੱਖ ਪਰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ,
ਸਦਾ ਬੰਦਿਆਂ ਅੱਲਾ ਦੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ।

੧੦੭

ਲਭਦੀ ਦੋਸਤੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਕਿੱਥੇ ?
ਮਿਲਦੇ ਰੋਟੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਯਾਰ ਏਥੇ ।
ਸਚੀਂ ! ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ,
ਦਿਲੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਰੇ ਪਿਆਰ ਏਥੇ ।
ਦਰ ਦਰ ਭਟਕਦੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਫਿਰਦੇ,
ਖ਼ਾਤਰ ਬੁਰਕੀਆਂ ਪੂਛਾਂ ਖਿਲਾਰ ਏਥੇ ।
ਇਕੋ ਰੋਟੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੋਸਤੀ ਦੀ,
ਵੇਖੇ ਜੋ ਵੀ ਖਾਣ ਦੇ ਯਾਰ ਏਥੇ ।

੧੦੮

ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦੀ ਆਸ ਤਾਂ ਮੁੱਕਦੀ ਨਹੀਂ,
ਏਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸੋਚਿਆ ਨਾ ।
ਰੰਗ ਲਿਆਉਣ ਅਗ੍ਹਾਂ ਕੀ ਅਮਲ ਮੇਰੇ,
ਮੂਰਖ ਮਨ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸੋਚਿਆ ਨਾ ।
ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਾਰ ਦਿੱਤੀ,
ਕਰਨੀ ਹੋਸ਼ ਹੈ ਕਦੇ ਵੀ ਸੋਚਿਆ ਨਾ ।
ਕੀ ਕਰਾਂਗੇ ਜਦੋਂ ਸਵੇਰ ਹੋਈ,
ਕੰਮ ਪੈਣਗੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸੋਚਿਆ ਨਾ ।

੧੦੯

ਜਦੋਂ ਕਦੋਂ ਵੀ ਦਿਲ ਹਿਸਾਬ ਲਾਉਂਦਾ,
ਅਮਲਾਂ ਕੀਤਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ।
ਫ਼ਿਕਰ ਦੁੱਖੜੇ ਏਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ,
ਬੜਾ ਡੋਲਦਾ ਤੇ ਅਵਾਜ਼ਾਰ ਹੁੰਦਾ ।
ਇਕ ਛਿਨ ਵੀ ਕੀਤੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਉਪਰ,
ਇਸਤੋਂ ਕਦੇ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਮਾਰ ਹੁੰਦਾ ।
ਜਿਨ੍ਹੀਂ ਕੰਮੀਂ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਪਏ ਪੱਲੇ,
ਨਹੀਂ ਓਹਨਾਂ ਤੋਂ ਕਰ ਇਨਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ।

੧੧੦

ਵੇਖ ਲਏ ਜੇ ਲੈਲਾ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਕੋਈ,
ਦਿਲ ਨੂੰ ਮਜਨੂੰ ਦੇ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਆਏ ।
ਓਸ ਹਾਲ ਫਿਰ ਥਲਾਂ ਦੇ ਵਾਂਗ ਮੈਨੂੰ,
ਨਜ਼ਰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਤੇ ਬਾਰ ਆਏ ।
ਬੁੱਢੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਜ਼ਾਹਦ ਜਵਾਨ ਹੋਇਆ,
ਓਹਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਹੋਰ ਨਿਖ਼ਾਰ ਆਏ ।
ਇਓਂ ਜਾਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਖ਼ਿਜ਼ਾਂ ਅੰਦਰ,
ਮਹਿਕਾਂ ਵੰਡਦੀ ਕਿਧਰੇ ਬਹਾਰ ਆਏ ।

੧੧੧

ਜਿਸ ਅੱਲਾ ਨੇ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕਰਕੇ,
ਤੈਨੂੰ ਯਾਰਾ ਸੁਲਤਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਨੇ ।
ਪੱਲੇ ਮੇਰੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਪਾ ਓਹਨੇ,
ਮੈਨੂੰ ਦਰਦ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਨੇ ।
ਐਬ ਕਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕੱਜਣ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤੇ,
ਹੋਰ ਤਨ-ਆਸਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਨੇ ।
ਐਬੋਂ ਸੱਖਣੇ ਸਾਨੂੰ ਹਮਾਤੜਾਂ ਨੂੰ,
ਓਹਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਰਿਆਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਨੇ ।
(ਉਰਿਆਨੀਆਂ=ਨੰਗਾਪਣ)

੧੧੨

ਤੇਰੇ ਬਾਝ ਰੰਗੀਲਿਆ ਸੱਜਣਾ ਓਏ,
ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾ ਯਾਰ ਦੀ ਚਾਹ ਕੋਈ ।
ਮੈਨੂੰ ਹਿਰਸ ਨਾ ਕਿਸੇ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੀ ਏ,
ਨਾ ਹੀ ਮਹਿਕੀ ਬਹਾਰ ਦੀ ਚਾਹ ਕੋਈ ।
ਮੇਰੇ ਵਹਿਮਾਂ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਦਾ ਤੂੰ ਮਰਕਜ਼,
ਨਹੀਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਚਾਹ ਕੋਈ ।
ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਤੇ ਪਿਆਰ ਦਰਕਾਰ ਮੈਨੂੰ,
ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾ ਕਾਰ ਦੀ ਚਾਹ ਕੋਈ ।

੧੧੩

ਕੋਈ ਹੱਜ ਨਾ ਪਿਆਰ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਬਾਝੋਂ,
ਨਸ਼ਾ ਪਿਆਰ ਦਾ ਬੜਾ ਕਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ।
ਨਸ਼ਾ ਪੀੜਾਂ ਚੋਂ ਜਿਹੜਾ ਕਸ਼ੀਦ ਹੋਇਆ,
ਓਹਦੇ ਪੀਤਿਆਂ ਹਾਸਲ ਵਿਸਾਲ ਹੁੰਦਾ ।
ਸਿਰ ਦਾ ਦਰਦ ਹੈ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਮੈਖ਼ਾਨਾ,
ਇਸ ਵਿਚ ਦੁਖ ਵੀ ਬੇ-ਮਿਸਾਲ ਹੁੰਦਾ ।
ਇਹ ਥਾਂ ਖ਼ੁਮਾਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਖ਼ਾਲੀ,
ਏਥੇ ਬੜਾ ਹੀ ਰੰਜ ਮਲਾਲ ਹੁੰਦਾ ।

੧੧੪

ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੇ ਬੜੇ ਤੰਗਦਿਲ,
ਹਰ ਕੋਈ ਦੂਜੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਏ ।
ਆਪਾ ਧਾਪੀ ਦੇ ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਅੰਦਰ,
ਹਰ ਇਕ ਆਪਣੀ ਡੱਫ ਵਜਾਉਂਦਾ ਏ ।
ਤੋੜ ਤਾੜਕੇ ਪਿਆਰ-ਕਾਨੂੰਨ ਸਾਰੇ,
ਜਿਵੇਂ ਚਲਦੀ ਕੋਈ ਚਲਾਉਂਦਾ ਏ ।
ਕੋਈ ਗੱਲ ਵੀ ਸੁਲ੍ਹਾ ਦੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ,
ਜੱਗ ਵਿਹਰਿਆ ਜੰਗ ਮਚਾਉਂਦਾ ਏ ।

੧੧੫

ਸਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਰ ਬਣਾਈਂ ਯਾਰਾ,
ਜਿਹੜਾ ਕਰੇ ਵਫ਼ਾ ਨਾ ਮੁੱਖ ਮੋੜੇ ।
ਕਦੇ ਛੱਡ ਨਾ ਅੱਧ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਏ,
ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਤੇਰਾ ਨਾ ਦਿਲ ਤੋੜੇ ।
ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਗਲਵੱਕੜੀ ਪਾਏ ਹਰਦਮ,
ਕਿਧਰੇ ਗ਼ੈਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾ ਦਿਲ ਜੋੜੇ ।
ਇੱਕ ਪੈਰ ਵੀ ਤੈਥੋਂ ਨਾ ਵੱਖ ਹੋਵੇ,
ਕਦੇ ਨਾ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਖੂਹ ਬੋੜੇ ।

੧੧੬

ਏਸ ਕੌਮ ਦੇ ਬੜੇ ਅਜੀਬ ਲੋਕੀਂ,
ਨਾਲ ਦੌਲਤਾਂ ਯਾਰੀਆਂ ਲਾਉਂਦੇ ਈ ।
ਗਾਫ਼ਲ ਇਹ ਖ਼ੁਦਾ ਤੋਂ ਰਹਿਣ ਹਰ ਦਮ,
ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੈਰ ਕਮਾਉਂਦੇ ਈ ।
ਖਾਵੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਨਸੀਬ ਬੰਦਾ,
ਨੁਕਤੇ ਏਸ ਤੇ ਕਦੇ ਨਾ ਆਉਂਦੇ ਈ ।
ਮਿਹਰ ਰੱਬ ਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ,
ਸਾੜੇ ਨਾਲ ਇਹ ਮਨ ਤਪਾਉਂਦੇ ਈ ।

੧੧੭

ਫੁੱਲ-ਰੰਗ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਜਾਮ ਪੀਵੇ,
ਓਹ ਅਸਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਹੋਵੇ ।
ਓਹਦੇ ਦਰਦ ਹੰਦੇਸੜੇ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ,
ਓਹੀ ਮਸਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਰਸ਼ਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਰੱਜ ਪੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਜਾਮ ਯਾਰਾ,
ਫੰਦਕ ਫ਼ਲਕ ਦਾ ਪਿਆ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ ।
ਓਹਨੇ ਜਾਲ ਵਿਕਰਾਲ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਲੈਣਾ,
ਕੋਈ ਆਰ ਹੋਵੇ ਭਾਵੇਂ ਪਾਰ ਹੋਵੇ ।

੧੧੮

ਤੇਰੇ ਇਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਰੰਗ ਹੋਇਆ,
ਓਹਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦਾ ਉੱਡਦਾ ਰੰਗ ਜਾਏ ।
ਡਰਨ ਚਿੱਤਰੇ ਵੀ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਸੁਣਕੇ,
ਕੰਬ ਵੇਂਹਦਿਆਂ ਸਾਰ ਨਿਹੰਗ ਜਾਏ ।
ਪੱਥਰ ਦਿਲੀ ਤੇਰੀ ਏਹੋ ਲੋਚਦੀ ਏ,
ਸਖ਼ਤ ਜਾਨ ਹੀ ਕੋਈ ਮਲੰਗ ਆਏ ।
ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚ ਹੀ ਮਿਸਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਾਰੇ,
ਪੱਥਰ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਤੋੜ ਨਿਸ਼ੰਗ ਜਾਏ ।

੧੧੯

ਮਕਤਲ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਇਹ ਦਸਤੂਰ ਚਲਦਾ,
ਕਦੇ ਮਾੜਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਾਰਦਾ ਨਹੀਂ ।
ਨਿਰੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਬੁੜਬੁੜਾਉਂਦੀਆਂ ਨੂੰ,
ਕੋਈ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰਦਾ ਨਹੀਂ ।
ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ ਸਾਦਕ ਆਸ਼ਕ ਹੋਏ ਜਿਹੜਾ,
ਮੌਤ ਵੇਖ ਕੇ ਹੌਸਲਾ ਹਾਰਦਾ ਨਹੀਂ ।
ਡਰਨਾ ਕਾਸ ਨੂੰ ? ਕਦੇ ਵੀ ਮੁਰਦਿਆਂ ਤੇ,
ਕਰਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਵਾਰ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਨਹੀਂ ।

੧੨੦

ਓਹ ਵੀ ਦਿਨ ਅਖ਼ੀਰ ਨੂੰ ਆ ਜਾਣਾ,
ਮੈਨੂੰ ਹੇਠ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਪਏ ਸਾਉਣਾ ।
ਰੱਬਾ ਮਿਹਰ ਕਰ, ਬਖ਼ਸ਼ ਗੁਨਾਹ ਮੇਰੇ,
ਓੜਕ ਤੂੰ ਹੀ ਗੁਨਾਹੀਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਲਾਉਣਾ ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ ਗੋਰ ਦੀ ਅੱਗ ਸਾਈਆਂ,
ਸਾਡਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠ ਹੈ ਤਨ ਤਾਉਣਾ ।
ਉਪਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਪ ਹੀ ਦੱਸ ਸਾਈਆਂ,
ਅੱਲਾ ਵਾਲਿਆਂ ਕਿੱਥੇ ਆਰਾਮ ਪਾਉਣਾ ।

੧੨੧

ਮੇਰੇ ਨਫ਼ਸ ਤੂੰ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ! ਦਸ ਤਾਂ ਸਹੀ,
ਆਈ ਆਪਣੀ ਆ ਕੇ ਕਰੇਂਗਾ ਕੀ ?
ਖ਼ਲਕ ਖ਼ਾਲਕ ਦੇ ਨਾਲੋਂ ਵਿਛੋੜ ਮੈਨੂੰ,
ਦੇ ਕੇ ਫੇਰ ਜੁਦਾਈ ਤੂੰ ਕਰੇਂਗਾ ਕੀ ?
ਸਦਾ ਤੈਨੂੰ ਲੜਾਈ ਦੀ ਪਈ ਰਹਿੰਦੀ,
ਸੜਕੇ ਏਸ ਜਨੂੰਨ ਵਿਚ ਕਰੇਂਗਾ ਕੀ ?
ਗ਼ਲਤੀ ਨਾਲ ਸੁਲ੍ਹਾ ਦੀ ਸੋਚ ਕਿਧਰੇ,
ਲੜ ਕੇ ਨਾਲ ਮਲੰਗ ਦੇ ਕਰੇਂਗਾ ਕੀ ?

੧੨੨

ਇਹਦਾ ਰਹੇ ਨਾ ਨਾਮ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਾਕੀ,
ਦੌਲਤ ਜਾਪਦੀ ਜਿਹੜੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਓ ।
ਇਹ ਨਜ਼ਰ ਦੇ ਧੋਖੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਛ ਨਾ,
ਸੁਫਨੇ ਵਾਂਗ ਉਡਾਰੀਆਂ ਮਾਰਦੀ ਓ ।
ਕਾਹਨੂੰ ਵਹਿਮ ਗੁਮਾਨ ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਵੇਂ,
ਦੁਨੀਆਂ ਇਹ ਮਹਿਮਾਨ ਦਿਨ ਚਾਰ ਦੀ ਓ ।
ਦੁੱਖਾਂ ਦਰਦਾਂ ਦੀ ਖਾਣ ਵਜੂਦ ਇਹਦਾ,
ਜਾਈਂ ਸਮਝ ਤੂੰ ਗੱਲ ਇਸਰਾਰ ਦੀ ਓ ।

੧੨੩

ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੇ ਰੱਬ ਦਾ ਦਿਲ ਅੰਦਰ,
ਰੀਝਾਂ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਿਆ ਪਿਆਰ ਹੋਵੇ ।
ਉਤੋਂ ਭਾਵੇਂ ਦੀਵਾਨਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜਾਪੇ,
ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਪਰ ਤਾਬਿਆਦਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਨਸ਼ਾ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਜਾਮ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਏ,
ਵਿਰਲਾ ਏਸ ਨੂੰ ਪੀਏ ਸਰਸ਼ਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਮਦਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ, ਅੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੀ,
ਪੈਂਦੀ ਓਸ ਦੀ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਧਾਰ ਹੋਵੇ ।

੧੨੪

ਮਨਸਬ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਖ਼ੁਦਾ ਮੈਨੂੰ,
ਵਿਚ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਰਫ਼ਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ।
ਮੇਰੀ ਸਭ ਮਸ਼ੰਦਗੀ ਦੂਰ ਹੋਈ,
ਸਾਰੀ ਖ਼ਲਕ ਤੋਂ ਬੇਨਿਆਜ਼ ਕੀਤਾ ।
ਮੈਨੂੰ ਸਾੜਿਆ ਸ਼ਮ੍ਹਾ ਦੇ ਵਾਂਗ ਓਹਨੇ,
ਚਾਰਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ ਚਾਰਾਸਾਜ਼ ਜੀਤਾ ।
ਸੜਦੇ ਸੜਦੇ ਹਕੀਕਤਾਂ ਖੁਲ੍ਹ ਗਈਆਂ,
ਸਾਈਂ ਮੈਂਡੜੇ ਨੇ ਮਹਿਰਮ ਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ।

੧੨੫

ਭਾਵੇਂ ਜਾਣਦਾ ਸਭ ਗੁਨਾਹ ਮੇਰੇ,
ਚਸ਼ਮ ਪੋਸ਼ੀ ਓਹ ਜਾਣਕੇ ਕਰੀ ਜਾਏ ।
ਹਰਦਮ ਕੋਲ ਬਿਠਾਲ ਕੇ ਆਪ ਮੈਨੂੰ,
ਝੋਲੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਓਹ ਭਰੀ ਜਾਏ ।
ਸੋਚਾਂ ਸੋਚਦਾ ਆਪਣੇ ਹਾਲ ਬਾਰੇ,
ਦਿਲ ਡੁੱਬ ਜਾਏ, ਕਦੇ ਤਰੀ ਜਾਏ ।
ਏਸੇ ਗੇੜ ਵਿੱਚ ਓਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ,
ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਮੇਰੇ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਰੀ ਜਾਏ ।

੧੨੬

ਮਹਿਮਾ ਓਸ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਰੱਬ ਵਰਗੀ,
ਜੀਹਨੇ ਹੱਕ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਭੇਦ ਪਾਇਆ ।
ਖਿੱਲਰ ਗਿਆ ਪੁਲਾੜ ਦੇ ਵਿਚ ਸਾਰੇ,
ਓਹ ਤਾਂ ਨੀਲੇ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਜਾ ਛਾਇਆ ।
ਮੁੱਲਾਂ ਆਖਿਆ ਪਾ ਕੇ ਡੰਡ ਏਦਾਂ,
'ਅਹਿਮਦ ਉਪਰ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਵੱਲ ਧਾਇਆ ।'
"ਸਰਮਦ" ਬੋਲਿਆ ਗੱਜ ਕੇ ਏਤਰਾਂ ਨਹੀਂ,
'ਕੋਲ ਅਹਿਮਦ ਦੇ' ਉੱਤਰ ਅਸਮਾਨ ਆਇਆ ।

੧੨੭

'ਸਰਮਦ' ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਜਾਮ ਦੇ ਕੇ,
ਚਾਹ-ਮਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਿਆ ਈ ।
ਕਦੇ ਚੁੱਕਿਆ ਤੈਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਉਪਰ,
ਕਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪਟਕਾ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਈ ।
ਤੇਰੀ ਚਾਹ ਸੀ ਰੱਬ ਦੀ ਕਰਾਂ ਪੂਜਾ,
ਕਦੇ ਹੁਣ ਵੀ ਇਓਂ ਵਿਚਾਰਿਆ ਈ ?
ਬੁੱਤ ਪੁਜਾ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਪਾਉਣ ਦੇ ਲਈ,
ਤੈਨੂੰ ਨਾਲ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਚਾਰਿਆ ਈ ।

੧੨੮

ਛਡ ਖ਼ੁਦੀ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਕੋਲ ਹੋ ਜਾ,
ਓਹ ਵੀ ਆਏਗਾ ਪਾਸ ਅਡੋਲ ਤੇਰੇ ।
ਚੰਗੇ ਅਮਲਾਂ ਦਾ ਬਣੇਂਗਾ ਤੂੰ ਮੋਹਰੀ,
ਸਾਰੇ ਹੋਣਗੇ ਕੰਮ ਅਨਭੋਲ ਤੇਰੇ ।
ਤੇਰੀ ਦੋਹਾਂ ਜਹਾਨਾਂ ਤੇ ਅਮਲਦਾਰੀ,
ਗੂੰਜਣ ਹੁਕਮ ਦੇ ਵਾਂਗਰਾਂ ਬੋਲ ਤੇਰੇ ।
ਤੈਥੋਂ ਮਿਹਰ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਲੈਣ ਖ਼ਾਤਰ,
ਢੁੱਕੇ ਸਾਰਾ ਜਹਾਨ ਫਿਰ ਕੋਲ ਤੇਰੇ ।

੧੨੯

ਗੱਲ ਸੱਜਣੋਂ ਸੁਣੋਂ ਧਿਆਨ ਧਰਕੇ,
ਜ਼ਰਾ ਆਪਾ ਸੁਆਰਨਾ, ਭੁੱਲਣਾ ਨਹੀਂ ।
ਮਿਲੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਜਾਮ ਤੇ ਜਾਮ ਪੀਓ,
ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਨਿਤਾਰਨਾ, ਭੁੱਲਣਾ ਨਹੀਂ ।
ਏਸ ਜਾਮ ਤੋਂ ਦੌਲਤ ਜਮਸ਼ੈਦ ਪਾਈ,
ਇਹ ਗੱਲ ਵਿਚਾਰਨਾ, ਭੁੱਲਣਾ ਨਹੀਂ ।
ਪੱਲੇ ਏਸ ਨਸੀਹਤ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਣਾ,
ਨਹੀਂ ਇਹਨੂੰ ਵਿਸਾਰਨਾ, ਭੁੱਲਣਾ ਨਹੀਂ ।

੧੩੦

ਕੇਹੋ ਜਿਹੇ ਇਹ ਲੋਕ ਜਹਾਨ ਦੇ ਨੇ,
ਬਿਨਾ ਰੱਬ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ।
ਸੁਬ੍ਹਾ, ਸ਼ਾਮ ਤੇ ਤਿੱਖੜ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ,
ਸੋਨੇ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਕਰਦੇ ਵਿਹਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ।
ਰਹਿੰਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਾਂਗਰਾਂ ਠਹਿਕਦੇ ਇਹ,
ਜਿਧਰੇ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਦੋ ਜਾਂ ਚਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ।
ਸਭਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹਵਾ ਦੇ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਣਾ,
ਫਿਰ ਵੀ ਭਿੜਨ ਦੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ।

੧੩੧

ਰੱਬਾ ਮੇਰਿਆ ਮੇਰੇ ਤੇ ਮੇਹਰ ਰੱਖੀਂ,
ਕਿਸੇ ਤਕ ਨਾ ਮੇਰੀ ਰਸਾਈ ਹੋਵੇ ।
ਨਾ ਮੈਂ ਆਸ ਵਫ਼ਾ ਦੀ ਕਦੇ ਰੱਖਾਂ,
ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਨਾਲ ਅਸ਼ਨਾਈ ਹੋਵੇ ।
ਫਸਿਆ ਮੈਂ ਚੁਰਾਸੀ ਦੇ ਗੇੜ ਅੰਦਰ,
ਬਸ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁੰਮ ਘੁਮਾਈ ਹੋਵੇ ।
ਤੇਰੇ ਫ਼ਜ਼ਲ ਤੇ ਤੇਰੀਆਂ ਰਹਿਮਤਾਂ ਬਿਨ,
ਮੁਮਕਿਨ ਮੇਰੀ ਨਾ ਸਾਈਆਂ ਰਿਹਾਈ ਹੋਵੇ ।

੧੩੨

ਹਰ ਕੋਈ ਖ਼ੁਦਾ ਤੋਂ ਮੰਗਦਾ ਹੈ,
ਕੋਈ ਮਾਲ ਮੰਗੇ ਕੋਈ ਦੀਨ ਮੰਗੇ ।
ਕੋਈ ਮੰਗੇ ਖ਼ੁਦਾ ਤੋਂ ਪਰੀ ਚਿਹਰਾ,
ਕੋਈ ਚਾਂਦਨੀ ਬਦਨ ਹੁਸੀਨ ਮੰਗੇ ।
ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਤਾਂ ਕੁਛ ਵੀ ਮੰਗਦਾ ਨਹੀਂ,
ਨਾ ਹੀ 'ਸੁਆਦ' ਮੰਗੇ, ਨਾ ਹੀ 'ਸੀਨ' ਮੰਗੇ ।
ਹੋਰ ਮੰਗਣਾ ਦੁੱਖਾਂ ਸਿਰ ਦੁੱਖ ਸਮਝੇ,
ਮੰਗੇ ਇਹ ਤਾਂ ਵਸਲ-ਤਸਕੀਨ ਮੰਗੇ ।

੧੩੩

ਓਹ ਕਿਹੜਾ ਹੈ ਏਸ ਜਹਾਨ ਅੰਦਰ,
ਜਿਹੜਾ ਜ਼ੋਹਦ ਰਿਆ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ ?
ਧੋਖੇ ਅਸਾਂ ਦੇ, ਅਸਾਂ ਦੀ ਨੀਤ ਮਾੜੀ,
ਤੂੰ ਕੀ ਸਮਝਿਆ, ਰੱਬ ਪਛਾਣਦਾ ਨਹੀਂ ?
ਕਾਹਨੂੰ ਜ਼ਾਹਦ ਸ਼ਰਾਬ ਤੋਂ ਮੋੜਦਾ ਏਂ,
ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਿਆਣਦਾ ਨਹੀਂ ?
ਦੱਸ ਓਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਾਰਸਾਈ,
ਜਿਹੜਾ ਤੇਰੀ ਔਕਾਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ ?

੧੩੪

ਛੱਡ 'ਸਰਮਦਾ, ਗਿਲੇ ਗੁਜ਼ਾਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ,
ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਤੇ ਜ਼ਰਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਲੈ ।
ਦੋ ਜਿਹੜੀਆਂ ਤੈਨੂੰ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ,
ਕੋਈ ਇੱਕ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ 'ਚੋਂ ਕਾਰ ਕਰ ਲੈ ।
ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੰਨ ਰਜ਼ਾ ਮਹਿਬੂਬ ਦੀ ਨੂੰ,
ਤਨ-ਭੇਟ ਤੂੰ ਓਹਦੇ ਦਰਬਾਰ ਕਰ ਲੈ ।
ਜਾਂ ਫਿਰ ਆ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ,
ਉੱਠ ! ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨਿਸਾਰ ਕਰ ਲੈ ।

੧੩੫

ਮਿਲੇ ਓਸ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਗਾਨੀ,
ਪਹਿਲਾਂ ਹਸਤੀ ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਰਦਾ ਈ ।
ਇਹ ਓਸ ਨੂੰ ਮਰਤਬਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ,
ਜਿਹੜਾ ਰਾਹ ਵਿਚ ਹੌਸਲਾ ਹਾਰਦਾ ਈ ।
ਸ਼ਮ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗਰਾਂ ਸੜੇ ਨਾ ਬਲੇ ਜਿਹੜਾ,
ਵਾਕਿਫ਼ ਜ਼ਰਾ ਨਾ ਉਹ ਇਸਰਾਰ ਦਾ ਈ ।
ਓਹਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਘੋਰ ਅੰਧਿਆਰ ਸਮਝੋ,
ਬਾਤਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਨੂਰ ਕਰਤਾਰ ਦਾ ਈ ।

੧੩੬

ਸ਼ੱਕ ਜ਼ਰਾ ਨਾ ਏਸ ਦੇ ਵਿੱਚ 'ਸਰਮਦ',
ਬੜੀ ਇਸ਼ਕ ਨੇ ਮੇਰੀ ਰੁਸਵਾਈ ਕੀਤੀ ।
ਪਾਗਲ, ਮਸਤ, ਸ਼ਰਾਬੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕੀਤਾ,
ਬਾਹਲੀ ਜੱਗ ਤੇ ਜੱਗ-ਹਸਾਈ ਕੀਤੀ ।
ਵਿੱਚ ਰਾਹ ਮਹਿਬੂਬ ਦੇ ਖ਼ਾਕ ਵਾਂਗਰ,
ਮੇਰੇ ਨੰਗੇ ਸਰੀਰ ਸਮਾਈ ਕੀਤੀ ।
ਓਹ ਵੀ ਬਾਕੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤੀ,
ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਫ਼ਾਈ ਕੀਤੀ ।

੧੩੭

ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਉੱਪਰ,
ਕਾਬੂ ਜੋ ਵੀ ਆਦਮੀ ਪਾ ਜਾਏ ।
ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਾ ਫੇਰ ਮਹਿਬੂਬ ਸੋਹਣਾ,
ਓਹਦੇ ਪਹਿਲੂ ਵਿੱਚ ਮਲਕੜੇ ਆ ਜਾਏ ।
ਜੇਕਰ ਹੱਥ ਨਸੀਬ ਦਾ ਹੋਏ ਧਾਗਾ,
ਆਦਮ ਰੱਬ ਨੂੰ ਪੌੜੀਆਂ ਲਾ ਜਾਏ ।
ਕੀਨਾ ਓਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾ ਕਦੇ ਕਰੀਏ,
ਜਿਸ ਤੇ ਮਿਹਰਬਾਂ ਹੋ ਖ਼ੁਦਾ ਜਾਏ ।

੧੩੮

ਪਾਪ ਪੁੰਨ ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅੱਖ ਤੇਰੀ,
ਐਵੇਂ ਕਿਧਰੇ ਸਬੱਬ ਦੇ ਨਾਲ ਵੇਖੇ ।
ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਪਾਪ ਤੇ ਪੁੰਨ ਤੇਰੇ,
ਓਸ ਤੱਕਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਵੇਖੇ ।
ਸੱਚਾ ਵੱਧ ਨਾ ਏਸ ਤੋਂ ਪੁੰਨ ਕੋਈ,
ਪੁੰਨ ਹੋਰ ਵੀ ਭਾਵੇਂ ਕਮਾਲ ਵੇਖੇ ।
ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਝਾਤੀਆਂ ਮਾਰ ਮੀਆਂ,
ਨਜ਼ਰ ਤੈਂਡੜੀ ਵੀ ਤੇਰਾ ਹਾਲ ਵੇਖੇ ।

੧੩੯

ਸਿਰ ਦੇ ਭਾਰ ਮੈਂ ਯਾਰ ਦੀ ਗਲੀ ਜਾਵਾਂ,
ਇਉਂ ਆਸ਼ਕੀ ਰਸਮ ਨਿਭਾਈ ਜਾਵਾਂ ।
ਰਿਹਾ ਸਿਰ ਨਾ, ਲੱਥ ਗਏ ਪੈਰ ਮੇਰੇ,
ਰੱਬਾ ਫੇਰ ਵੀ ਦਾਈਆ ਪੁਗਾਈ ਜਾਵਾਂ ।
ਹੋਸ਼ ਅਕਲ ਟਿਕਾਣੇ ਤੇ ਹੈ ਮੇਰੀ,
ਕਾਹਨੂੰ ਜੁਤੀਆਂ ਸ਼ੀਸ਼ ਤੇ ਚਾਈ ਜਾਵਾਂ ।
ਪਾਗਲ ਨਹੀਂ, ਕਿ ਲਾਹ ਦਸਤਾਰ ਸਿਰ ਤੋਂ,
ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਸਾਂਗ ਬਣਾਈ ਜਾਵਾਂ ।

੧੪੦

ਸਾਗਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਪਈ ਮਚਲਦੀ ਹੈ,
ਬੱਝੀ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ ਹਵਾ ਤੇਰੀ ।
ਹਰ ਉਭਰਦੀ ਛੱਲ ਤੋਂ ਖ਼ੌਫ਼ ਖਾ ਕੇ,
ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਹੋਸ਼ ਖ਼ਤਾ ਤੇਰੀ ।
ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਰੱਖ ਹਥੇਲੀ ਤੇ ਵੇਖ ਤਾਂ ਸਹੀ,
ਕਿਵੇਂ ਘੜੀ ਏ ਸ਼ਕਲ ਖ਼ੁਦਾ ਤੇਰੀ ।
ਨਾਲੇ ਪੁੱਛ ਲੈ ਆਪਣੇ ਅਕਸ ਕੋਲੋਂ,
ਕਦੋਂ ਆਏਗੀ ਭਲਾ ਕਜ਼ਾ ਤੇਰੀ ।

੧੪੧

ਝਾੜ ਛੱਡ ਤੂੰ ਵਹਿਮ ਗੁਮਾਨ ਸਾਰੇ,
ਫ਼ਿਕਰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਟੱਪ ਕੇ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾ ।
ਜਿਹੜੀ ਬਾਗ਼ਾਂ, ਸਹਿਰਾਵਾਂ 'ਚੋਂ ਲੰਘ ਜਾਏ,
ਤੂੰ ਵੀ ਪੌਣ ਉਹ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਹੋ ਜਾ ।
ਸੋਹਣੇ ਫੁੱਲ, ਸ਼ਰਾਬ ਵਿਚ ਪਏ ਦਾਣਾ,
ਜਾਵੀਂ ਰੀਝ ਨਾ ਤੂੰ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਹੋ ਜਾ ।
ਜਾ, ਲੰਘ ਜਾ ਮੌਲੀਆਂ ਸਧਰਾਂ 'ਚੋਂ,
ਹੋ ਜਾ ਬੜਾ ਚੇਤੰਨ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਹੋ ਜਾ ।

੧੪੨

ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰਾ ਗਹੁ ਦੇ ਨਾਲ ਵੇਖੀਂ,
ਮੇਰਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ, ਫ਼ਿਕਰ, ਗਿਆਨ ਮੇਰਾ ।
ਵਿੱਚ ਮਿਹਰ, ਵਫ਼ਾ, ਮੁਹੱਬਤਾਂ ਦੇ,
ਸਾਨੀ ਕੋਈ ਨਾ ਏਸ ਜਹਾਨ ਮੇਰਾ ।
ਮਾਲਕ ਮੈਂ ਹਾਂ ਕੁੱਲ ਸਚਾਈਆਂ ਦਾ,
ਰਹਿੰਦਾ ਸਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਜਵਾਨ ਮੇਰਾ ।
ਮੈਨੂੰ ਵਾਂਗ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਫੋਲ ਵੇਖੀਂ,
ਹਰ ਸਫ਼ੇ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਬਿਆਨ ਮੇਰਾ ।

੧੪੩

ਰਾਤ ਦਿਨ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਸਵੇਰ ਹਰਦਮ,
ਪਾਪਾਂ ਕੀਤਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਹਾਂ ਮੈਂ ।
ਏਸ ਹਾਲ ਦਾ ਹੋਰ ਨਾ ਕੋਈ ਮਹਿਰਮ,
ਏਸ ਰਾਜ਼ ਸੰਦਾ ਰਾਜ਼ਦਾਰ ਹਾਂ ਮੈਂ ।
ਲੱਥ-ਪੱਥ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਾਮਨ,
ਕਰਦਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਹਾਂ ਮੈਂ ।
ਤੇਰੀ ਮਿਹਰ ਤੇ ਮੇਰੇ ਗੁਨਾਹ ਸਾਈਆਂ,
ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵਾਕਿਫ਼ਕਾਰ ਹਾਂ ਮੈਂ ।

੧੪੪

ਸ਼ੇਖੀ ਖੋਰ, ਮਗ਼ਰੂਰ, ਪਰਹੇਜ਼ਗਾਰਾ,
ਕੂੜੀ ਛੱਡਦੇ ਆਪਣੀ ਪਾਰਸਾਈ ।
ਇਹ ਚਾਤਰੀ, ਸਮਝ ਲੈ ਗੱਲ ਏਨੀ,
ਬਿਨਾਂ ਰੰਜ ਦੇ ਹੋਰ ਨਾ ਸ਼ੈ ਕਾਈ ।
ਤੈਨੂੰ ਆਖਦੇ ਲੋਕ ਦਰਵੇਸ਼ ਭਾਵੇਂ,
ਸਮਝਣ ਨਹੀਂ ਪਾਖੰਡ ਦਾ ਭੇਸ ਰਾਈ ।
ਚਿੱਟਾ, ਕਾਲਖਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਨੇ,
ਉਲਟੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਾਪਦੀ ਸਮਝ ਪਾਈ ।

੧੪੫

ਪਾਪਾਂ ਮੇਰਿਆਂ, ਰਹਿਮਤਾਂ ਤੇਰੀਆਂ ਦਾ,
ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੱਦ ਹਿਸਾਬ ਕੋਈ ।
ਕੋਈ ਸ਼ੈ ਜੇ ਬੇ ਹਿਸਾਬ ਹੋਵੇ,
ਕਰੇ ਓਸ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਹਿਸਾਬ ਕੋਈ ।
ਕਰਾਂ ਗਿਣਤੀਆਂ ਸੈਕੜੇ ਸਾਲ ਭਾਵੇਂ,
ਫਿਰ ਵੀ ਮਿਲੇ ਨਾ ਮੈਨੂੰ ਹਿਸਾਬ ਕੋਈ ।
ਤੇਰਾ ਫ਼ਜ਼ਲ ਤੇ ਮੇਰੇ ਗੁਨਾਹ ਸਾਈਆਂ,
ਨਹੀਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹਿਸਾਬ ਕੋਈ ।

੧੪੬

ਜੇਕਰ ਮੋਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਛੱਡ ਦੇਵੇਂ,
ਤੇਰਾ ਰੱਬ ਫਿਰ ਤੈਂਡੜੇ ਪਾਸ ਹੋਵੇ ।
ਲਾੜੀ ਸੁੱਖ ਆਰਾਮ ਦੀ ਕਰੇ ਸੇਵਾ,
ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਨਾ ਕਦੇ ਉਦਾਸ ਹੋਵੇ ।
ਤੇਰੀ ਤਲੀ ਤੇ ਨਿਆਮਤਾਂ ਟਿਕਣ ਲੱਖਾਂ,
ਨਜ਼ਰ ਮੌਲਾ ਦੀ ਤੇਰੇ ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਹੋਵੇ ।
ਬੰਧਨ ਮਾਇਆ ਦੇ ਜਦੋਂ ਤਕ ਟੁੱਟਦੇ ਨਹੀਂ,
ਤੇਰੀ ਕਦੇ ਨਾ ਬੰਦ-ਖ਼ਲਾਸ ਹੋਵੇ ।

੧੪੭

ਮੇਰੇ ਮਨਾ ਤੂੰ ਮੰਨ ਰਜ਼ਾ ਰੱਬੀ,
ਅੱਲਾ ਪਾਕ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਯਾਰ ਕਰ ਲੈ ।
ਰੰਜ ਦੁੱਖੜੇ ਰੱਖ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ,
ਹਲਕਾ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦਾ ਭਾਰ ਕਰ ਲੈ ।
ਉਮਰਾ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਦੀ ਹੈ ਗਠੜੀ,
ਏਸ ਸੱਚ ਤੇ ਜ਼ਰਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਲੈ ।
ਕਾਹਨੂੰ ਗ਼ਾਫ਼ਿਲੀ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਏਂ,
ਨਾਲ ਯਾਰ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਪਾਰ ਕਰ ਲੈ ।

੧੪੮

ਧਰਕੇ ਧਿਆਨ ਮਹਿਬੂਬ ਦਾ ਦਿਲ ਅੰਦਰ,
ਸਦਾ ਚਿੱਤ ਆਨੰਦ ਮਸਰੂਰ ਕਰ ਲੈ ।
ਦੌਲਤ ਇਹ ਤਾਂ ਕਦੇ ਨਿਖੁੱਟਦੀ ਨਹੀਂ,
ਭਰ ਲੈ ਝੋਲੀਆਂ ਘਰ ਭਰਪੂਰ ਕਰ ਲੈ ।
ਏਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਰੰਜ ਕੋਈ ਨਾ,
ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਰੰਜ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈ ।
ਸੌਦਾ ਇਹ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਹੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ,
ਇਹ ਸੌਦਾ ਤੂੰ ਯਾਰ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰ ਲੈ ।

੧੪੯

ਘੁੰਮਣ ਘੇਰ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੇ ਫਸੀ ਬੇੜੀ,
ਫ਼ਜ਼ਲ ਮੇਰੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਕਰਤਾਰ ਕਰਦੇ ।
ਡੁੱਬ ਜਾਏ ਨਾ ਡੋਲਦੀ ਇਹ ਬੇੜੀ,
ਚੱਪੂ ਮਿਹਰ ਦਾ ਲਾ ਕੇ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ।
ਭਾਵੇਂ ਮੇਰਿਆਂ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕੋਈ ਨਾ,
ਕਰਮ ਓਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾਤਾਰ ਕਰਦੇ ।
ਪੈਣਾਂ ਤੈਨੂੰ ਹਿਸਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਭਦਾ ਨਹੀਂ,
ਕਰਦੇ ਰਹਿਮਤਾਂ ਅਪਰ ਅਪਾਰ ਕਰਦੇ ।

੧੫੦

ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਦਾ ਇਹ ਹੈ ਨਾਮੁਮਕਿਨ,
ਤੇਰੇ ਪਹਿਲੂ ਵਿਚ ਯਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ।
ਦਿਲੋਂ ਕੱਢ ਦੇ ਖ਼ਾਮ ਖ਼ਿਆਲੀਆਂ ਨੂੰ ,
ਅਜੇ ਤੈਨੂੰ ਦੀਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ।
ਖ਼ਿਆਲ ਗ਼ੈਰ ਦਾ ਵੀ ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਅੰਦਰ,
ਕਦੇ ਆਏ ਤਾਂ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ।
ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਤੇ ਯਾਰ ਵਿਚ ਕੰਧ ਆਈ,
ਬਗਲਗੀਰ ਦਿਲਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ।

੧੫੧

ਗ਼ਮ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਖਾਏ ਤਾਂ ਦਿਲ ਮੁਰਦਾ,
ਸਦਾ ਜੀਊਂਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਵੇ ।
ਤੂੰ ਵੀ ਏਤਰਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪਾ ਅਬਦੀ,
ਇਹ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਸਦਾ ਦਸਤੂਰ ਹੋਵੇ ।
ਲੁਤਫ਼ ਓਹਦਿਆਂ ਚੁੰਮਣਾਂ, ਜੱਫ਼ੀਆਂ ਦਾ,
ਲੈਣਾ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਜੇਕਰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਵੇ ।
ਇਕ ਸਵਾਸ ਨਾ ਓਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਵੇ,
ਤੇਰਾ ਯਾਰ ਦੇ ਦਿਲ ਹਜ਼ੂਰ ਹੋਵੇ ।

੧੫੨

ਜਾਵਾਂ ਕਿੱਧਰ ਤੇ ਕਰਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਰੱਬਾ,
ਨਹੀਂ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਰਿਹਾ ਸ਼ੁਮਾਰ ਕੋਈ ।
ਖ਼ਸਤਾ ਹਾਲ ਦੀ ਬੇੜੀ ਨੂੰ ਕੱਢ ਸਾਈਆਂ,
ਫਾਥੀ ਇਹ ਤਾਂ ਵਿਚ ਮੰਝਧਾਰ ਹੋਈ ।
ਗ਼ਰਕ ਹੋ ਗਿਆ ਦਿਲ ਖਜਾਲਤਾਂ ਵਿਚ,
ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਦਾ ਨਾ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਕੋਈ ।
ਤੇਰਾ ਫ਼ਜ਼ਲ ਹੀ ਲਾਏਗਾ ਪੱਤਣਾਂ ਤੇ,
ਹੋਰ ਲਾਏ ਨਾ ਬੇੜੀਆਂ ਪਾਰ ਕੋਈ ।

੧੫੩

ਸੰਗਤ ਓਹਨਾਂ ਦੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਛੱਡਦੇ ਨਹੀਂ,
ਚੰਦਰ-ਮੁਖੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ।
ਲੁਤਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਾ ਹੋਏ ਹਾਸਲ,
ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਓਹ ਬੋਸੋ-ਕਿਨਾਰ ਕਰਦੇ ।
ਚੰਦਰ ਬਦਨ ਇਹ ਦਿਲਾਂ ਦੇ ਬੜੇ ਖੋਟੇ,
ਸੋਨੇ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ।
ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਤਾਂ ਓਹਨਾਂ ਤੇ ਸ਼ੋਭਦੇ ਨਹੀਂ,
ਦਿਲ, ਜਾਨ ਤੇ ਮਾਲ ਨਿਸਾਰ ਕਰਦੇ ।

੧੫੪

ਫ਼ਜ਼ਲ ਯਾਰ ਦਾ ਅਤੇ ਗੁਨਾਹ ਮੇਰੇ,
ਕੌਣ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਮਾਰ ਜਾਣੇ ।
ਇਹ ਭੇਦ ਹਿਸਾਬ ਕੁੱਝ ਏਤਰਾਂ ਦਾ,
ਇਹਨੂੰ ਮੈਂ ਜਾਣਾ ਜਾਂ ਫਿਰ ਯਾਰ ਜਾਣੇ ।
ਹੋਈ ਆਸ਼ਕ ਗੁਨਾਹ ਦੇ ਹੁਸਨ ਉੱਤੇ,
ਅੱਖ ਓਸ ਦੇ ਫ਼ਜ਼ਲ ਦੀ, ਯਾਰ ਜਾਣੇ ।
ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕਾਹਦਾ,
ਤੇਰੇ ਪਾਪ ਜਾਨਣ, ਬਖ਼ਸ਼ਣਹਾਰ ਜਾਣੇ ।

੧੫੫

ਚਿਹਰਾ ਸਾਕੀ ਦਾ ਹੋਏ ਗੁਲਾਬ ਵਰਗਾ,
ਮਿਲ ਜਾਏ ਤਾਂ ਅੱਖੀਆਂ ਠਾਰਨਾ ਈਂ ।
ਓਹਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਸੀਸ ਝੁਕਾ ਦੇਣਾ,
ਬਹੁਤ ਓਸ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਗੁਜ਼ਾਰਨਾ ਈਂ ।
ਪੀ ਕੇ ਮੈ ਹਲੀਮੀ ਤੇ ਆਜਜ਼ੀ ਦੀ,
ਐਸੇ ਨਸ਼ੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਉਤਾਰਨਾ ਈਂ ।
ਖ਼ਬਰਦਾਰ ! ਤੂੰ ਬਚੀਂ ਗਨੂਦਗੀ ਤੋਂ,
ਤੈਨੂੰ ਏਸ ਖੁਮਾਰ ਨੇ ਮਾਰਨਾ ਈਂ ।

੧੫੬

ਜਿਹੜੀ ਸ਼ੈ ਦਾ ਮੁੱਲ ਨਾ ਇੱਕ ਕੌਡੀ,
ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਵਿਚ ਨੇ ਐਬ ਭਾਰੀ ।
ਓਹ ਹੈ ਖ਼ਲਕ ਦੇ ਝੰਜਟਾਂ ਵਿਚ ਪੈਣਾ,
ਉਸ ਤੋਂ ਬਚੀਂ ਵਾਰੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਚੀਂ ਵਾਰੀ ।
ਖ਼ਲਕਤ ਨਾਲ ਨਾ ਕਦੇ ਵੀ ਮੋਹ ਪਾਈਏ,
ਸਹਿਣੇ ਪੈਣਗੇ ਏਸ ਤੋਂ ਰੰਜ ਕਾਰੀ ।
ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਮੈਂ, ਹੋਰ ਕੀ ਆਖਾਂ,
ਹੌਲਾ ਭਾਰ ਤੇ ਸਾਥ ਦੀ ਸਰ-ਦਾਰੀ ।

੧੫੭

ਮੈਂ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਓਹ ਹੈ ਅਰਥ ਮੇਰਾ,
ਮੈਂ, ਓਹ, ਨੇ ਭਲਾ ਅਲੱਗ ਕਿੱਥੇ ?
ਨਜ਼ਰ, ਅੱਖ ਤੋਂ ਜਾਪਦੀ ਵੱਖ ਭਾਵੇਂ,
ਇੱਕ ਮਿੱਕ ਨੇ ਹੋਣ ਅਲੱਗ ਕਿੱਥੇ ?
ਜਦੋਂ ਲਾਜ਼ਮ ਮਲਜ਼ੂਮ ਨੇ ਇਹ ਸੈਆਂ,
ਕੋਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰੇ ਅਲੱਗ ਕਿੱਥੇ ?
ਫੁੱਲ, ਬਾਸਨਾ ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ,
ਪਰ ਇਹ ਹੁੰਦੀਆਂ ਭਲਾ ਅਲੱਗ ਕਿੱਥੇ ?

੧੫੮

ਨਿਸਦਿਨ ਭੁੱਲਦੀ ਨਹੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ,
ਬਖ਼ਸ਼ਣਹਾਰ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਔਗੁਣਹਾਰ ਮੈਂ ਹਾਂ ।
ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਤੇ ਰਹਿਮਤਾਂ ਤੇਰੀਆਂ ਦਾ,
ਅਰਬਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਵਾਕਿਫ਼ਕਾਰ ਮੈਂ ਹਾਂ ।
ਮੈਥੋਂ ਕੀ ਹੋਇਆ ? ਮਿਹਰਾਂ ਤੇਰੀਆਂ ਕੀ ?
ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ਼ਦਾਰ ਮੈਂ ਹਾਂ ।
ਸੁਬ੍ਹਾ ਸ਼ਾਮ ਮੈਂ ਇਹੀ ਹਿਸਾਬ ਲਾਵਾਂ,
ਇਹਨਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਤੋਲਣਹਾਰ ਮੈਂ ਹਾਂ ।

੧੫੯

ਮਿਲੇ ਤੈਨੂੰ ਜੇ ਮਰਤਬਾ ਜੱਗ ਅੰਦਰ,
ਚਿੱਤ ਚਾਹੀਏ ਨਾ ਬਾਹਲਾ ਮਸਰੂਰ ਕਰਨਾ ।
ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਦੌਲਤਾਂ ਦੀ,
ਆਉਂਦਾ ਮਾਣ ਤੇ ਨਹੀਂ ਗ਼ਰੂਰ ਕਰਨਾ ।
ਸਾਡਾ ਆਸਰਾ ਸਾਕੀ ਤੇ ਜਾਮ ਹੋਏ,
ਯਾਰ ਹੋਰ ਨਾ ਅਸਾਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਨਾ ।
ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਗ਼ਮਖਾਰ ਸ਼ਰਾਬ ਵਰਗਾ,
ਇਹਦਾ ਜਾਮ ਨਾ ਲਬਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ।

੧੬੦

ਜਿਵੇਂ ਮੋਹਰ ਦਾ ਸਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਰਦਾ,
ਪਿਆ ਨਾਂ ਦੇ ਮਗਰ ਤੂੰ ਭੱਜਦਾ ਏਂ ।
ਓਧਰ ਘੋਰੜੂ ਵੱਜਦਾ ਪਿਆ ਤੇਰਾ,
ਕਰਦਾ ਐਸ਼ ਤੂੰ ਅਜੇ ਨਾ ਰੱਜਦਾ ਏਂ ।
ਤੋਸਾ ਉਮਰ ਦਾ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈ ਵਿਚ ਪੱਲੇ,
ਜੇਕਰ ਅਜੇ ਵੀ ਆਦਮੀ ਚੱਜਦਾ ਏਂ ।
ਉੱਠ ! ਪਕਣੇ ਦਾ ਤੇਰਾ ਵਕਤ ਆਇਆ,
ਕੱਚਾ ਰਹਿ ਕੇ ਤੂੰ ਨਾ ਸੱਜਦਾ ਏਂ ।

੧੬੧

ਇਹਨਾਂ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਦੇ ਬੇਟਿਆਂ ਨੇ,
ਦੇਣਾ ਕਰ ਜ਼ਰੂਰ ਨਾਕਾਮ ਤੈਨੂੰ ।
ਲਾਣੇ ਏਸ ਨੇ ਖੁੰਦਕਾਂ ਛੇੜ ਕੇ ਤੇ,
ਕਰਨ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਕਦੇ ਆਰਾਮ ਤੈਨੂੰ ।
ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਵੀ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲ ਭਾਵੇਂ,
ਲੋਭ ਪਿਆ ਰਗੜੇ ਸੁਬ੍ਹਾ ਸ਼ਾਮ ਤੈਨੂੰ ।
ਫਿਰ ਵੀ ਨਾਮ ਦੇ ਤਾਲਬਾ ਯਾਦ ਰਖੀਂ,
ਰਹਿਣਾ ਪਏਗਾ ਓੜਕ ਬਦਨਾਮ ਤੈਨੂੰ ।

੧੬੨

ਤੈਨੂੰ ਖ਼ੁਦ-ਪਸੰਦੀ ਨੇ ਮਾਰਿਆ ਈ,
ਤੂੰ ਨਾ ਏਸ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਜਾਤ ਪਾਈ ।
ਲਾਹੇਵੰਦ ਜਮਾਲ ਦੀ ਭੁੱਲ ਕੇ ਵੀ,
ਕਦੇ ਤੂੰ ਨਾ ਮਿੱਤਰਾ ਝਾਤ ਪਾਈ ।
"ਫ਼ਤੇ, ਦੋਹਾਂ ਜਹਾਨਾਂ ਤੇ ਮੈਂ ਪਾਵਾਂ",
ਤੇਰੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਜੇਕਰ ਬਾਤ ਆਈ ।
ਹੋ ਜਾ ਇੱਕ ਦਾ ਦੂਈ ਦਾ ਛੱਡ ਖਹਿੜਾ,
ਇਹਦੇ ਬਾਝ ਇਹ ਕਿਨ ਸੁਗਾਤ ਪਾਈ ।

੧੬੩

ਇੱਕ ਫ਼ਜ਼ਲ ਖ਼ੁਦਾ ਦਾ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ,
ਮੇਰੀ ਹੋਰ ਨਾ ਜੱਗ ਤੇ ਕਾਰ ਕੋਈ,
ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦਾ ਮਾਰਦਾ ਨਹੀਂ,
ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੰਦੇਸੜਾ ਯਾਰ ਕੋਈ ।
ਮੇਰੇ ਐਬ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਰ ਤਾਈਂ,
ਨਿਸ਼ਚੇ ਜਾਣਦਾ ਹੋਊ ਦਿਲਦਾਰ ਕੋਈ ।
ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਰਾ,
ਨਹੀਂ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਸਰੋਕਾਰ ਕੋਈ ।

੧੬੪

ਲਾਲਚ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ,
ਹੁਲੀਆ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕਿਉਂ ਵਿਗਾੜਦਾ ਏਂ ।
ਕਿਉਂ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ,
ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਡਰਾਉਣੀ ਦੇ ਸਾੜਦਾ ਏਂ ।
ਧੌਲੇ ਆਏ ਜੁਆਨੀ ਦੀ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਰੀ,
ਕਿਉਂ ਨਾ ਗ਼ਾਫ਼ਿਲਾ ਅੱਖ ਉਘਾੜਦਾ ਏਂ ?
ਫੂਕਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਬੁਝੀਆਂ ਅੰਗਿਆਰੀਆਂ ਨੂੰ,
ਕਾਹਨੂੰ ਦਾਮਨ ਫ਼ਕੀਰ ਦਾ ਸਾੜਦਾ ਏਂ ।

੧੬੫

ਦਿਸਦਾ ਜੱਗ ਜਹਾਨ ਤਾਂ ਹੈ ਫ਼ਾਨੀ,
ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾ ਕੀ ਵੇਖ ਮਨਾਵਣਾਂ ਈਂ ।
ਹੋਵੇ ਸ਼ਾਹ ਜਾਂ ਕੋਈ ਫ਼ਕੀਰ ਹੋਵੇ,
ਸਭਨਾਂ ਉਠ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਜਾਵਣਾਂ ਈਂ ।
ਇਹ ਛੋਟੀ ਜਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਿਲੀ ਤੈਨੂੰ,
ਇਹ ਨਾ ਗ਼ਾਫ਼ਲੀ ਵਿਚ ਗੁਆਵਣਾਂ ਈਂ ।
ਸੂਰਤ ਯਾਰ ਦੀ ਰਖਣੀ ਮਨ ਅੰਦਰ,
ਇੱਕ ਪਲ ਨਾ ਉਹਨੂੰ ਭੁਲਾਵਣਾਂ ਈਂ ।

੧੬੬

'ਮੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਤਾਬਿਆ ਹੋਏ ਦੁਨੀਆਂ',
ਏਸ ਹਵਸ ਨੇ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ ।
ਨਾ ਹੀ ਅਗਲੇ ਜਹਾਨ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ,
ਉੱਕਾ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮਨੋਂ ਵਿਸਾਰਿਆ ਸੀ ।
ਏਸ ਹਾਲ ਦੋ-ਪਾਸੜੀ ਮਾਰ ਪੈ ਗਈ,
ਇਹ ਖੁਸਿਆ ਤੇ ਓਹ ਹਾਰਿਆ ਸੀ ।
ਮਿਲਿਆ ਕੁਛ ਨਾ ਬਾਝ ਨਮੋਸ਼ੀਆਂ ਦੇ,
ਦਾਮਨ ਹਿਰਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪਸਾਰਿਆ ਸੀ ।

੧੬੭

ਓਏ ਜ਼ਾਹਦਾ ! ਅੱਲਾ ਦੀ ਸਹੁੰ ਮੈਨੂੰ,
ਤੂੰ ਤਾਂ ਅਕਲ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਇਆ ।
ਤਜ ਕੇ ਤੂੰ ਪਾਖੰਡ ਪਰਹੇਜ਼ਗਾਰੀ,
ਪੀ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸ਼ਰਾਬ ਮਖ਼ਮੂਰ ਹੋਇਆ ।
ਵੇਖ ਜਾਮ ਇਹ ਨਾਲ ਹਕੀਕਤਾਂ ਦੇ,
ਨੱਕੋ ਨੱਕ ਹੈ ਕਿਵੇਂ ਭਰਪੂਰ ਹੋਇਆ ।
ਬਾਤਨ, ਜ਼ਾਹਰ ਨੇ ਛਲਕਦੇ ਏਸ ਅੰਦਰ,
ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਦੂਈ ਦਾ ਹੈ ਚਕਨਾ-ਚੂਰ ਹੋਇਆ ।

੧੬੮

ਮਨਾ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਦੇ ਲੱਗ ਆਖੇ,
ਕਾਹਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸਤਾਉਨਾ ਏਂ ?
ਭਲਾ ਕਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ,
ਏਨਾ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਭਾਰ ਉਠਾਉਨਾ ਏਂ ?
ਇਹ ਉਮਰ ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਹੀ ਹੈ ਤੇਰੀ,
ਲੋਭ ਲਾਲਸਾ ਕਿਉਂ ਵਧਾਉਨਾ ਏਂ ?
ਦੋਂਹ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਪਿੱਟਣੇ ਛੇੜ ਐਵੇਂ,
ਕਿਉਂ ਜੀਊ ਨੂੰ ਰੋਗ ਲਗਾਉਨਾ ਏਂ ?

੧੬੯

ਸਾਂਭ ਜ਼ਾਹਦਾ ਆਪਣੀ ਪਾਰਸਾਈ,
ਸਾਨੂੰ ਹੋਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾ ਝਾੜਨਾ ਈਂ ।
ਹੇਠਾਂ ਅਸਾਂ ਨੇ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਅੱਗ ਬਾਲੀ,
ਉੱਪਰ ਰਖਿਆ ਦਿਲੇ ਦਾ ਕਾਹੜਨਾ ਈਂ ।
ਜਾਗ ! ਜਾਗ ਤੇ ਅੱਖੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹ ਜ਼ਾਹਦ,
ਦਿਲ ਦੇ ਭਰਮ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਉਖਾੜਨਾ ਈਂ ।
ਕਿੰਨਾ ਭਖਦਾ ਹੈ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਮੈਖ਼ਾਨਾ,
ਇਹਦੀ ਅੱਗ ਨੇ ਦੂਈ ਨੂੰ ਸਾੜਨਾ ਈਂ ।

੧੭੦

ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰਾ ਏਸ ਮੈਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਵਿੱਚ,
ਤੇਰੇ ਪਹਿਲੂ ਵਿੱਚ ਚਾਹੀਦਾ ਯਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਸਾਕੀ ਜੀਹਨੇ ਪਿਲਾਉਣੀ ਜਾਮ ਭਰ ਭਰ,
ਓਹ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਪਰੀ ਰੁਖ਼ਸਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਹਾਰੀ ਸਾਰੀ ਦੀ ਇਹ ਤਕਦੀਰ ਕਿੱਥੇ ?
ਏਸ ਜਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰਸ਼ਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਏਸ ਜਾਮ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ਜਹਾਨ ਛਲਕੇ,
ਦੌਲਤ ਇਹ ਤਾਂ ਸਦਾ ਬਹਾਰ ਹੋਵੇ ।

੧੭੧

ਪੀ ਲੈ ਯਾਰ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਜਾਮ ਹਰ ਦਮ,
ਤੇਰਾ ਉਕ ਨਾ ਜਾਏ ਧਿਆਨ ਵੇਖੀਂ ।
ਦੋਂਹ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਆਰਜ਼ੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ,
ਵੇਚ ਦਈਂ ਨਾ ਦੀਨ ਈਮਾਨ ਵੇਖੀਂ ।
ਜਿਹੜੀ ਅੱਗ ਤੂੰ ਲਾਈ ਹੈ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਦੀ,
ਤੇਰੀ ਸਾੜ ਕੇ ਰਹੇ ਨਾ ਜਾਨ ਵੇਖੀਂ ।
ਏਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਜੇਕਰਾਂ ਨੱਪਿਆ ਨਾ,
ਮਚ ਪਏਗੀ ਵਾਂਗ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵੇਖੀਂ ।

੧੭੨

ਕਾਹਨੂੰ ਚੋਗਿਆਂ ਨਾਲ ਸਨੇਹ ਤੈਨੂੰ,
ਚੋਗ਼ੇ ਓਹੜਨਾ ਕੰਮ ਖਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ।
ਫੋਕੀ ਸਮਝ ਲੈ ਇਹ ਪਰਹੇਜ਼ਗਾਰੀ,
ਦੂਜਾ ਨਾਉਂ ਹੈ ਇਹ ਮੱਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ।
ਰਿਸ਼ਤਾ ਯਾਰ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਕਰੀਂ ਪੁਖ਼ਤਾ,
ਧਾਗਾ ਘੁੱਟ ਕੇ ਪਕੜ ਦਿਲਦਾਰੀਆਂ ਦਾ ।
ਮਕਰ ਤਸਬੀਆਂ, ਹੈਨ ਜਨੇਊ ਧੋਖਾ,
ਇੱਕ ਦੰਭ ਇਹ ਨੇ ਜ਼ਾਹਰਦਾਰੀਆਂ ਦਾ ।

੧੭੩

ਦੁਨੀਆਂ ਸਾਥ ਅਧਵਾਟੇ ਹੀ ਛੱਡ ਜਾਏ,
ਆਖ਼ਰ ਤੱਕ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਯਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਤੁਰ ਕੇ ਰੱਬ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਦੇਖ ਤਾਂ ਸਹੀ,
ਓਹੀ ਅੰਤ ਤੇਰਾ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਜੇਕਰ ਓਸ ਟਿਕਾਣੇ ਤੇ ਪੁੱਜਣਾ ਈ,
ਜਿਥੇ ਵੱਸਦਾ ਤੇਰਾ ਦਿਲਦਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਤੈਨੂੰ ਮੇਰਿਆ ਮਿੱਤਰਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ,
ਤੁਰ ਕੇ ਰੱਬ ਦੇ ਰਾਹ ਦੀਦਾਰ ਹੋਵੇ ।

੧੭੪

ਮਨੋ ਕਾਮਨਾ ਜੇ ਇਹ ਹੈ ਤੇਰੀ,
ਨਾਲ ਠੋਕਰਾਂ ਜਾਨ ਨਾ ਤੰਗ ਹੋਵੇ ।
ਖ਼ੁਦੀ ਛੱਡ ਤੇ ਖ਼ੁਦੀ ਦਾ ਛੱਡ ਰਸਤਾ,
ਪੂਰੀ ਕਾਮਨਾ ਤੇਰੀ ਨਿਸੰਗ ਹੋਵੇ ।
ਓਹਦੇ ਅੱਗੇ ਨਾ ਕਦੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟੀਂ,
ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਉਮੰਗ ਹੋਵੇ ।
ਸਗੋਂ ਚਾਹੀਦਾ ਨਫ਼ਸ ਮਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ,
ਪੈਰ ਪੈਰ ਤੇ ਤੈਂਡੜੀ ਜੰਗ ਹੋਵੇ ।

੧੭੫

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਖ਼ਿਆਲ ਤਦਬੀਰ ਦਾ ਜੋ,
ਤੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਬੱਝਿਆ ਭਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਸਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ,
ਕੋਈ ਚਿੱਤਰਾ ਬੜਾ ਖ਼ੂੰਖਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਤਕਦੀਰ ਤਦਬੀਰ ਦਾ ਕੀ,
ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਓਹ ਤੇਜ਼ ਤਰਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਤਦਬੀਰ ਤਕਦੀਰ ਦੇ ਵਿੱਚ,
ਵੇਖੀਂ ਕਦੇ ਨਾ ਜੰਗ ਪੈਕਾਰ ਹੋਵੇ ।

੧੭੬

ਦਿਲ ਦੀ ਇਉਂ ਦੀਵਾਨਗੀ ਦੱਸਦੀ ਏ,
ਮੇਰੀ ਸਭਨਾਂ ਤੋਂ ਅਕਲ ਕਮਾਲ ਦੀ ਏ ।
ਇਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਨੂੰ,
ਸਮਝ ਸਕੇ ਕੀ ਸਕਤ ਖ਼ਿਆਲ ਦੀ ਏ ।
ਕੁੱਜੇ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਕੌਣ ਤਾੜੇ,
ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਦੀ ਏ ।
ਲੋਕੀਂ ਆਖਦੇ ਆਖਣ ਨੂੰ ਲੱਖ ਵਾਰੀ,
ਗੱਲ ਇਹ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਦੇ ਨਾਲ ਦੀ ਏ ।

੧੭੭

ਮੇਰੀ ਚਾਹ, ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ,
ਬੁਝੇ ਦਿਲ ਤੇ ਨਵਾਂ ਨਿਖਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਗਾਵੇ ਬੁਲਬੁਲ ਦੇ ਵਾਂਗਰ ਰੂਹ ਮੇਰੀ,
ਉਠਦੀ ਉਸ 'ਚੋਂ ਮਧੁਰ ਝੁਨਕਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਮੇਰੀ ਚਾਹ ਹੈ ਮੌਸਮ ਖ਼ਿਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਚ,
ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਹਾਰ ਬਹਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਪਿਆ ਜਾਮ ਤੇ ਜਾਮ ਲੁਟਾਈ ਜਾਵਾਂ,
ਬੈਠਾ ਬਗ਼ਲ ਵਿਚ ਪਰੀ ਰੁਖ਼ਸਾਰ ਹੋਵੇ ।

੧੭੮

ਆਸਾਂ ਲੰਮੀਆਂ ਗਾਫ਼ਿਲਾ ਦਿਲ ਅੰਦਰ,
ਕਾਹਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲਦਾ ਏਂ ?
ਛੱਡ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਲ ਜੇ ਹਈ ਪੱਲੇ,
ਫਿਰ ਤੂੰ ਸੁਖ ਫਰਾਗ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਦਾ ਏਂ ?
ਤੇਰੇ ਉਮਰ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਕੀ ਹਸਤੀ ?
ਝੂਠੇ ਵਹਿਮ ਕੀ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪਾਲਦਾ ਏਂ ।
ਖ਼ਿਆਲੀ ਕਲੀ ਦੀ ਚਟਕ ਖ਼ੁਸ਼ਬੋ ਨਾਲੋਂ,
ਇਹਦੀ ਵਧ ਮਿਆਦ ਕੀ ਭਾਲਦਾ ਏਂ ।

੧੭੯

ਜੀਹਨੂੰ ਸਮਝੇਂ ਤੂੰ ਦੌਲਤ ਜਹਾਨ ਦੀ ਏ,
ਉਹ ਤਾਂ ਰੰਜ ਮਲਾਲ ਬਿਨ ਕੁਛ ਵੀ ਨਾ ।
ਜ਼ਰਾ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਵੇਖ ਤਾਂ ਸਹੀ,
ਨਿਰੇ ਵਹਿਮ ਖ਼ਿਆਲ ਬਿਨ ਕੁਛ ਵੀ ਨਾ ।
ਜਿਹੜੇ ਕਾਰਜ ਦਾ ਹੋਏ ਆਰੰਭ ਮਾੜਾ,
ਪੱਲੇ ਪਾਏ ਵਬਾਲ ਬਿਨ ਕੁਛ ਵੀ ਨਾ ।
ਮੁੜ੍ਹਕਾ ਡੋਲ੍ਹ ਕੇ ਦੌਲਤਾਂ ਜੋੜੀਆਂ ਜੋ,
ਉਹ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਦੇ ਮਾਲ ਬਿਨ ਕੁਛ ਵੀ ਨਾ ।

੧੮੦

ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਖ਼ਸ ਨੂੰ ਰੱਬ ਨੇ ਆਪ ਬਖ਼ਸ਼ੀ,
ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਤੇ ਅਕਲ ਕਮਾਲ ਹੋਵੇ ।
ਓਹਦੀ ਸੋਚ ਅਣਹੋਣੀਆਂ ਨਾ ਸੋਚੇ,
ਪੈਕੇ ਔਝੜੇ ਨਹੀਂ ਪਾਮਾਲ ਹੋਵੇ ।

ਇੱਕ ਥਾਂ ਨਵੇਕਲਾ ਮੈਖ਼ਾਨੇ,
ਬੈਠਾ ਬੜੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ।
ਓਹ ਵੇਖਦਾ ਸ਼ਮ੍ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਕ ਬਲਦੀ,
ਰੌਸ਼ਨ ਓਸ ਤੋਂ ਲੱਖ ਖ਼ਿਆਲ ਹੋਵੇ ।

੧੮੧

ਕਿੰਨੀ ਚੰਗੀ ਹੈ ਇਹ ਉਮੰਗ ਮੇਰੀ,
ਹਰ ਤਰਫ਼ ਹੀ ਖਿੜੀ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਕਿਉਂ ਨਾ ਫੇਰ ਬਹਾਰ ਦੀ ਮੌਜ ਮਾਣਾਂ,
ਜਦੋਂ ਪਹਿਲੂ ਵਿਚ ਮੈਂਡੜਾ ਯਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਜਦੋਂ ਕਦੋਂ ਵੀ ਮਿਲੇ ਮਹਿਬੂਬ ਮੇਰਾ,
ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਬਹਾਰ, ਬਹਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਮੌਸਮ ਭਾਵੇਂ ਖ਼ਿਜ਼ਾਂ ਦਾ ਲੱਖ ਹੋਵੇ,
ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪਰ ਪੁਰ ਬਹਾਰ ਹੋਵੇ ।

੧੮੨

ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਤੋਬਾ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਵੀ,
ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਕਿ ਹੈ ਹਜ਼ਾਰ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ।
ਸਾਕੀ, ਜਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕਰਾਰ ਨਿਭਣਾ,
ਹੁੰਦਾ ਓਹ ਵੀ ਮੈਂਡੜੇ ਯਾਰ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ।
ਪਤਝੜਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ 'ਬਹਾਰ' ਆਵੇ,
ਪਾਣਾ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਪਾਰਾਵਾਰ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ।
ਤੋਬਾ ਤੋੜਨੀ ਫੇਰ ਹੈ ਬੜੀ ਔਖੀ,
ਤੋੜ ਚਾਹੜਨਾ ਬੜਾ ਇਕਰਾਰ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ।

੧੮੩

ਸਿੱਟਾ ਜ਼ਰਾ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦਾ ਸੋਚਿਆ ਨਾ,
ਉਮਰ ਗ਼ਾਫ਼ਿਲੀ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰ ਦਿੱਤੀ ।
ਪੱਲੇ ਪੀੜਾਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਪੈ ਗਈਆਂ,
ਦੁੱਖਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬੜੀ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ ।
ਇੱਕੋ ਮੈਂ ਹਿਕਾਇਤਾਂ ਰਿਹਾ ਕਰਦਾ,
ਹੋਰ ਸਾਰੀ ਹੀ ਸੋਚ ਵਿਸਾਰ ਦਿੱਤੀ ।
ਇਹੋ ਪੁੱਛਦਾ ਰਿਹਾ ਮੈਂ ਲੱਖ ਵਾਰੀ,
ਕਾਹਦੇ ਵਾਸਤੇ ਜਿੰਦ ਕਰਤਾਰ ਦਿੱਤੀ ।

੧੮੪

ਆਸਾਂ ਕੂੜੀਆਂ, ਝੂਠਿਆਂ ਖ਼ਦਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ,
ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਸੀ ਬੜੀ ਨਿਢਾਲ ਹੋਈ ।
ਪੂੰਜੀ ਕੀਮਤੀ ਉਮਰ ਦੀ ਨਾਲ ਗ਼ਫ਼ਲਤ,
ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ! ਪਾਮਾਲ ਹੋਈ ।
ਫ਼ਿਕਰ ਮੈਂ ਅੰਜਾਮ ਦਾ ਨਾ ਕੀਤਾ,
ਚਿੰਤਾ ਇਹ ਨਾ ਰਤੀ ਰਵਾਲ ਹੋਈ ।
ਜੇਕਰ ਸੋਚ ਵੀ ਫੁਰੀ ਤਾਂ ਫੁਰੀ ਐਸੀ,
ਨਿੱਗਰ ਸੋਚਣੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੁਹਾਲ ਹੋਈ ।

੧੮੫

ਟੱਕਰ ਆਪਣੇ ਨਫ਼ਸ ਮਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ,
ਮੇਰੀ ਚਲਦੀ ਹੈ ਸਦਾ ਜੰਗ ਵਾਂਗਰ ।
ਮੇਰੇ ਨਫ਼ਸ ਦੇ ਖਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ,
ਵਿਚਰਾਂ ਮੈਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਨਿਹੰਗ ਵਾਂਗਰ ।
ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਲਾਲਚ,
ਬਿਲਕੁਲ ਜਾਪਦੇ ਲੂੰਬੜ ਬਦਰੰਗ ਵਾਂਗਰ ।
ਰਹਿੰਦਾਂ ਮੈਂ ਹਾਂ ਭੈ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ,
ਖ਼ੂਨਖ਼ਾਰ ਮੱਕਾਰ ਪਲੰਗ ਵਾਂਗਰ ।

੧੮੬

ਓਹਦੇ ਫ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਸਮਝ ਹੈ ਪਈ ਮੈਨੂੰ,
ਓਹਦੇ ਕੀਤੇ ਇਹਸਾਨ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ।
ਲਗਾਤਾਰ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘੋਖਿਆ ਹੈ,
ਸਾਰਾ ਨਫ਼ਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ।
ਏਸ ਅਮਰ ਦੇ ਵਿਚ ਤਾਂ ਸ਼ੱਕ ਕੋਈ ਨਹੀਂ,
ਏਸ ਅਮਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ।
ਓਹਦੀ ਮਿਹਰ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੀ ਹੈ ਆਸ਼ਕ,
ਓਹਦਾ ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ।

੧੮੭

ਡਰਦਾ ਰਿਹਾਂ ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਤਕ ਏਸ ਗੱਲੋਂ,
ਰੰਗ ਲਿਆਉਣਗੇ ਕੀ ਐਮਾਲ ਮੇਰੇ ।
ਏਹੋ ਸੋਚ ਕੇ ਰਹਾਂ ਮੈਂ ਹੱਥ ਮਲਦਾ,
ਕਿਹੜੀ ਗੁਜ਼ਰੇਗੀ ਅਗ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ।
ਏਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਮੇਰਾ ਯਕੀਨ ਕਾਮਿਲ,
ਹੋਣ ਪਾਪੀ ਤੇ ਫ਼ਜ਼ਲ ਕਮਾਲ ਤੇਰੇ ।
ਮੁਸਤਕਬਿਲ ਦਾ ਫੇਰ ਕੀ ਡਰ ਮੈਨੂੰ,
ਸੁਖੀ ਗੁਜ਼ਰੇ ਜਦ ਮਾਜ਼ੀ ਤੇ ਹਾਲ ਮੇਰੇ ।

੧੮੮

ਅੰਦਰ ਓਹਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਦੇ ਗੋਲ ਘੇਰੇ,
ਓਹਦੇ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਮੈਂ ਪਾਬੰਦ ਹੋਇਆ ।
ਬੜਾ ਮੌਲਾ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਗੁਜ਼ਾਰ ਹਾਂ ਮੈਂ,
ਓਹਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਸਦਾ ਖ਼ੁਰਸ਼ੰਦ ਹੋਇਆ ।
ਜਦੋਂ ਓਸਦੀ ਮਿਹਰ ਦਾ ਦਰ ਖੁਲ੍ਹਿਆ,
ਦਰ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਦਾ ਬੰਦ ਹੋਇਆ ।
ਭਾਰ ਲਾਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੋਂ,
ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਆਨੰਦ ਆਨੰਦ ਹੋਇਆ ।

੧੮੯

ਦਰ ਜਾਦੂ ਦਾ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਭੇਦ ਭਰਿਆ,
'ਸਰਮਦ' ਇਕ ਐਸੀ ਕਰਾਮਾਤ ਵੇਖੀ ।
ਖਿੜਕੀ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਕਿਸੇ ਜਿਉਂ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ,
ਚਾਨਣ ਵੰਡਦੀ ਸੋਨ ਪਰਭਾਤ ਵੇਖੀ ।
ਸਾਰਾ ਮੈਂ ਉਨੀਂਦਰਾ ਦੂਰ ਕੀਤਾ,
ਅਦਭੁਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਦੋਂ ਬਾਤ ਵੇਖੀ ।
ਖੁਲ੍ਹੀ ਅੱਖ ਤਾਂ ਜਾਪਿਆ ਇਹ ਮੈਨੂੰ,
ਹੋਵੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਬਰਾਤ ਵੇਖੀ ।

੧੯੦

ਸਬਰ ਸ਼ੁਕਰ ਦੇ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਗੰਜ ਮੈਨੂੰ,
ਮਿਹਰ ਮੇਰੇ ਤੇ ਮੇਰੇ ਕਰਤਾਰ ਕਰਦੇ ।
ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਰ ਗਈ ਦੁਖ ਤੇ ਰੰਜ ਅੰਦਰ,
ਬਿਖੜੇ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਦੇ ਵਾਰ ਜਰਦੇ ।
ਦੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਵਟਾਂਦਰਾ ਦੀਨ ਦਾ ਜੋ,
ਅੱਲਾ ਵਾਲੇ ਨਾ ਓਹ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ।
ਇਹਦਾ ਨਫ਼ਾ, ਤੇ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ ਇਹਦਾ,
ਉਮਰ ਲੰਘ ਗਈ ਇਹੋ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ।

੧੯੧

ਹਸਤੀ ਮੇਰੀ ਤਾ, ਗੱਲ ਨੂੰ ਬੁਝਿਆ ਮੈਂ,
ਬਿਨਾਂ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਦੇ ਕੁਛ ਵੀ ਨਾ ।
ਪਾਣੀ ਬੁਲਬੁਲੇ ਤੋਂ ਇਹਦੀ ਘੱਟ ਪਾਇਆਂ,
ਬਿਨਾਂ ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ ਘਾਹ ਦੇ ਕੁਛ ਵੀ ਨਾ ।
ਜ਼ਾਲਮ, ਭੈੜਾ, ਅਵੱਲੜਾ ਨਫ਼ਸ ਮੇਰਾ,
ਬਿਨਾ ਰੌਲੇ ਅਫਵਾਹ ਦੇ ਕੁਛ ਵੀ ਨਾ ।
ਲਹਿਰਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹਸਤੀ ਦੇ ਸਾਗਰਾਂ ਵਿੱਚ,
ਬਿਨਾ ਸਹਿਕਦੇ ਸਾਹ ਦੇ ਕੁਛ ਵੀ ਨਾ ।

੧੯੨

ਓਹ ਸ਼ੋਖ ਨਾ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਕਰਦਾ,
ਚਾਰਾਗਰੋ ਫਿਰ ਦੱਸਣਾ ਕੀ ਕਰੀਏ ?
ਦਿਲ ਦਾ ਹਉਕਾ ਨਾ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਅਸਰ ਕਰਦਾ,
ਚਾਰਾਗਰੋ ਫਿਰ ਦੱਸਣਾ ਕੀ ਕਰੀਏ ?
ਭਾਵੇਂ ਦਿਲ ਅਸਾਡੜੇ ਘਰ ਕਰਦਾ,
ਏਸ ਰੰਜ ਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਕੀ ਕਰੀਏ ?
ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆਂ ਦਿਲੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਕਰਦਾ,
ਚਾਰਾਗਰੋ ਫਿਰ ਦੱਸਣਾ ਕੀ ਕਰੀਏ ?

੧੯੩

ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਾ ਆਉਂਦੀਆਂ ਜੋ ਸ਼ੈਆਂ,
ਹੋਣ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਕਾਰ, ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਓਹੀਓ ।
ਸੁੱਕੇ ਢੀੰਗਰਾਂ ਵਾਂਗ ਨੇ ਰੁੱਖ ਜਿਹੜੇ,
ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਫਲਦਾਰ, ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਓਹੀਓ ।
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕੜੀ ਪਕੜ ਸੰਜੀਦਗੀ ਦੀ,
ਤੋਲ ਲਿਆ ਕਿਰਦਾਰ, ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਓਹੀਓ ।
ਕਿਣਕੇ ਖ਼ਾਕ ਦੇ ਤੁਛ ਨਾਚੀਜ਼ ਹੁੰਦੇ,
ਨਹੀਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁਮਾਰ, ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਓਹੀਓ ।

੧੯੪

ਜੋੜਾਂ ਹੱਥ ਕਿਉਂ ਕਿਸੇ ਸੁਲਤਾਨ ਅੱਗੇ,
ਜਦੋਂ ਆਪ ਵੀ ਇਕ ਸੁਲਤਾਨ ਹਾਂ ਮੈਂ ।
ਮਿੰਨਤ ਕਰਾਂ ਕਮੀਨੇ ਦੀਆਂ ਟੁੱਕਰਾਂ ਲਈ ?
ਘਟੀਆ ਏਦਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਇਨਸਾਨ ਹਾਂ ਮੈਂ ।
ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਨਫ਼ਸ ਤਾਂ ਹੈ ਕੁੱਤਾ,
ਏਸ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਹੀ ਨਿਗ੍ਹਾਬਾਨ ਹਾਂ ਮੈਂ ।
ਇਕ ਕੁੱਤੇ ਲਈ ਗ਼ੈਰ ਦੇ ਕਰਾਂ ਤਰਲੇ ?
ਨਹੀਂ ਇਉਂ ਗਵਾਉਂਦਾ ਸ਼ਾਨ ਹਾਂ ਮੈਂ ।

੧੯੫

ਆਸ਼ਕ ਜੰਗਲ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਕਹੇਂ ਮੈਨੂੰ,
ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਹੈ ਏਸ ਵਿੱਚ ਝੂਠ ਕੋਈ ਨਾ ।
ਮਸਤ ਜਾਮ ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਕਹੇਂ ਮੈਨੂੰ,
ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਹੈ ਏਸ ਵਿੱਚ ਝੂਠ ਕੋਈ ਨਾ ।
ਤਾਲਬ ਦੋਹਾਂ ਜਹਾਨਾਂ ਦਾ ਕਹੇਂ ਮੈਨੂੰ,
ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਹੈ ਏਸ ਵਿੱਚ ਝੂਠ ਕੋਈ ਨਾ ।
ਫਿਰਦਾ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਕਹੇਂ ਜੇਕਰ,
ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਹੈ ਏਸ ਵਿੱਚ ਝੂਠ ਕੋਈ ਨਾ ।

੧੯੬

ਮੈਨੂੰ ਵਾਂਗ ਦੀਵਾਨਿਆਂ ਕਰ ਗਿਆ,
ਹੁਸਨ ਇਕ ਰੰਗੀਲੜੇ ਯਾਰ ਦਾ ਈ ।
ਕੈਦੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅੱਥਰਾ ਦਿਲ ਮੇਰਾ,
ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਨਕਸ਼ ਨਿਗਾਰ ਦਾ ਈ ।
ਓਧਰ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ,
ਮੋਹ ਮਾਰਦਾ ਪਿਆ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਈ ।
ਏਧਰ ਪੀੜੀਦਾ ਹੋਰਥੇ ਮਨ ਮੇਰਾ,
ਕਿਧਰੇ ਵੱਖ ਹੀ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰ ਦਾ ਈ ।

੧੯੭

ਪਰਲ ਪਰਲ ਵਗਦੇ ਮੇਰੇ ਅੱਥਰੂ ਇਉਂ,
ਜਿਵੇਂ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਕੋਈ ਦਰਿਆ ਹਾਂ ਮੈਂ ।
ਹੋਇਆ ਇਸ਼ਕ ਉਜਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ,
ਇਓਂ ਜਾਪਦਾ ਜਿਵੇਂ ਸਹਿਰਾ ਹਾਂ ਮੈਂ ।
ਦਿਲ ਯਾਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਫ਼ਲ 'ਚੋਂ ਉੱਠ ਤੁਰਿਆ,
ਮੈਨੂੰ ਅੱਲਾ ਦੀ ਸਹੁੰ ਜੁਦਾ ਹਾਂ ਮੈਂ ।
ਮੇਰੀ ਕੀ ਤਨਹਾਈ ਦਾ ਪੁੱਛਣਾ ਜੇ,
ਯਾਰ ਉਹਦਾ ਜਾਂ ਆਪ ਅਨਕਾ ਹਾਂ ਮੈਂ ।

੧੯੮

ਪਾਣੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੇ ਉਭਰਨਾ ਬੁਲਬੁਲੇ ਦਾ,
ਕਿੱਸਾ ਸਮਝ ਲੈ ਮੁੱਢ ਕਦੀਮ ਦਾ ਈ ।
ਧੋਖਾ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਦਏ 'ਹਰੀਸ਼ ਚੰਦਰੀ',
ਕੌਤਕ ਓਹ ਵੀ ਮੁੱਢ ਕਦੀਮ ਦਾ ਈ ।
ਜਿਹੜਾ ਹੁਣ ਮੁਰੰਮਤਾਂ ਮੰਗਦਾ ਏ,
ਬਣਿਆ ਮੈਕਦਾ ਮੁੱਢ ਕਦੀਮ ਦਾ ਈ ।
ਏਸ ਖ਼ਾਨਾ ਖ਼ਰਾਬ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ,
ਖਸਤਾ ਹਾਲ ਇਹ ਮੁੱਢ ਕਦੀਮ ਦਾ ਈ ।

੧੯੯

ਪੈਰ ਪੈਰ ਤੇ ਜਕੜਦੀ ਜਾਏ ਹਰਦਮ,
ਕਿਸੇ ਫਾਹੀ ਦੇ ਵਾਂਗ ਤਕਸੀਰ ਮੇਰੀ ।
ਤੰਗ ਪੈ ਕੇ ਦਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਹਸ਼ਾਂ ਤੋਂ,
ਹੋਈ ਬੜੀ ਹੈ ਤਬ੍ਹਾ ਦਿਲਗੀਰ ਮੇਰੀ ।
ਚਾਹੁੰਦਾ ਮੈਂ ਹਾਂ ਔਂਤਰੀ ਫਾਹੀ ਦੇ ਵਿੱਚ,
ਹੋਈ ਰਹੇ ਨਾ ਜਾਨ ਅਸੀਰ ਮੇਰੀ ।
ਪਰ ਨਾ ਦੇਵੇਗੀ ਸਾਥ ਤਕਦੀਰ ਜਿੱਥੇ,
ਓਥੇ ਕਰੇਗੀ ਕੀ ਤਦਬੀਰ ਮੇਰੀ ?

੨੦੦

ਆਸ਼ਕ ਜ਼ਾਰ ਹੋਇਆ ਜ਼ੁਲਫ਼ਾਂ ਕਾਲੀਆਂ ਦਾ,
ਰਹੀ ਹੋਸ਼ ਨਾ ਦਿਲ ਦਿਲਗੀਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ।
ਕਿਸੇ ਤੜੀ ਤਦਬੀਰ ਵੀ ਨਾ ਕੀਤੀ,
ਲਿਖਿਆ ਇਹੋ ਸੀ ਮੇਰੀ ਤਕਦੀਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ।
ਫਸਿਆ ਜ਼ੁਲਫ਼ ਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਏਦਾਂ,
ਕੈਦੀ ਹੋ ਗਿਆ ਮੈਂ ਅਖ਼ੀਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ।
ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਮੈਂਡੜੀ ਬੇਸਮਝੀ,
ਪੈਰ ਪਾ ਲਿਆ ਆਪੇ ਜ਼ੰਜੀਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ।

੨੦੧

ਕਿਸੇ ਵਕਤ ਨਾ ਦੁਨੀਆਂ ਤੇ ਚੈਨ ਪਾਇਆ,
ਨਾ ਹੀ ਐਸ਼ ਦਾ ਕਦੇ ਸਾਮਾਨ ਕੀਤਾ ।
ਦੁੱਖਾਂ, ਦਰਦਾਂ ਨਪੀੜਿਆ ਉਮਰ ਸਾਰੀ,
ਧੱਕੇ ਧੌੜਿਆਂ ਨੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤਾ ।
ਦੌਲਤ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਖਾਣ ਹੁੰਦੀ,
ਇਹਨੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ ।
ਇਹਦੀ ਥੁੜ ਮਾੜੀ, ਬਾਹਲੀ ਦੁੱਖ ਦੇਵੇ,
ਸੁਖੀ ਏਸ ਨਾ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਕੀਤਾ ।

੨੦੨

ਗੱਲ ਕੋਈ ਲੁਕਾ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਨਹੀਂ,
ਐਬਾਂ ਕੀਤਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਹਾਂ ਮੈਂ ।
ਕਰਦਾ ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਅਫ਼ਸੋਸ ਆਇਆ,
ਲਗਾਤਾਰ ਹੋਇਆ ਅਵਾਜ਼ਾਰ ਹਾਂ ਮੈਂ ।
ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੰਮ ਜਿਹੜੇ,
ਕੀਤੇ ਓਹੀ ਕਿਉਂਕਿ ਅਉਗਣਹਾਰ ਹਾਂ ਮੈਂ ।
ਵੇਖੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਫ਼ਜ਼ਲ ਰੱਬਾ,
ਵੇਖੀਂ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਬਦਕਿਰਦਾਰ ਹਾਂ ਮੈਂ ।

੨੦੩

ਦਿਲ ਦੀ ਹਿਰਸ ਨੇ ਬੜੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ,
ਮੈਨੂੰ ਮਾਨ ਸਨਮਾਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ।
ਮੈਂ ਨਾ ਹੋੜਿਆ ਨਫ਼ਸ ਨੂੰ ਸਰਕਸ਼ੀ ਤੋਂ,
ਉਲਟਾ ਓਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਗ਼ਰੂਰ ਕੀਤਾ ।
ਵੇਖੋ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂਡੜੀ ਮੱਤ ਮਾਰੀ,
ਬੁਢੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਆਣ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ ।
ਕਿਉਂ ਭਾਰ ਵਧਾ ਲਿਆ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ,
ਕਿਉਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੂਰ ਕੀਤਾ ।

੨੦੪

ਮੈਂ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਦੇ ਬੀਜ ਬੀਜੇ,
ਪਨਪੀ ਹਿਰਸ ਤੇ ਖ਼ੂਬ ਜਵਾਨ ਹੋਈ ।
ਫੁੱਲ ਦਾਮਨ ਭਰੇ ਖਜਾਲਤਾਂ ਦੇ,
ਦੁਖੀ ਨਾਲ ਬਦਨਾਮੀਆਂ ਜਾਨ ਹੋਈ ।
ਇਹ ਅੱਗ ਜੋ ਬਲੀ ਹੈ ਕਾਮਨਾ ਦੀ,
ਭਾਂਬੜ ਬਣੀ ਨਾ ਅਜੇ ਬਲਵਾਨ ਹੋਈ ।
ਜੇ ਨਾ ਏਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਕੀਤਾ,
ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਤੂੰ ਲਈਂ ਤੂਫ਼ਾਨ ਹੋਈ ।

੨੦੫

ਮੈਂ ਵਾਂਗ ਜਵਾਨਾਂ ਗੁਨਾਹ ਕਰਦਾ,
ਭਾਵੇਂ ਪੁੱਜ ਗਈ ਉਮਰ ਅਖੀਰ ਹੋਈ ।
ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਨਾ ਨੇਕੀ ਦੀ ਕਾਰ ਕੀਤੀ,
ਮੇਰੇ ਐਬਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਤਸ਼ਹੀਰ ਹੋਈ ।
ਤੇਰੇ ਫ਼ਜ਼ਲ ਤੋਂ ਆਸ ਨਿਜਾਤ ਦੀ ਏ,
ਤੇਰੀ ਮਿਹਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਅਕਸੀਰ ਹੋਈ ।
ਸਾਂਈਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ ਲੈ, ਨਦਰ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦੇ,
ਭਾਵੇਂ ਮੈਥੋਂ ਹੈ ਲੱਖ ਤਕਸੀਰ ਹੋਈ ।

੨੦੬

ਮੇਰੇ ਉਪਰ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਫ਼ਜ਼ਲ ਕਾਰਨ,
ਲੰਘੇ ਝੱਟ ਆਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ।
ਰੋਟੀ ਜਵਾਂ ਦੀ ਨਾਲ ਸੰਤੋਖ ਮੈਨੂੰ,
ਨਾਲੇ ਦਿਲ ਵੀ ਬੜਾ ਦਿਆਲ ਮੇਰਾ ।
ਰਿਹਾ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ੌਫ਼ ਕੋਈ,
ਨਾ ਹੀ ਦੀਨ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ ਮਲਾਲ ਮੇਰਾ ।
ਕਿਸੇ ਮੈਕਦੇ ਦੀ ਨੁੱਕਰ ਵਿਚ ਬਹਿਕੇ,
ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਵਾਲ ਵਾਲ ਮੇਰਾ ।

੨੦੭

ਖਿੜੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਜਿਹੜੇ,
ਭਰ ਭਰ ਝੋਲੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਸੀ ।
ਅਰਥ ਬਖ਼ਸਿਸ, ਗੁਨਾਹ ਦੇ ਕੀ ਹੁੰਦੇ,
ਏਸ ਭੇਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਲੋੜਿਆ ਸੀ ।
ਮੇਰੀ ਅਕਲ ਤਾਂ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ,
ਜਦੋਂ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਜਲਵੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਸੀ ।
ਓਹ ਤਾਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਨਿਕਲੀ ਪ੍ਰਤੀ ਛਾਇਆ,
ਪਈ ਸਮਝ ਤਾਂ ਤੱਤ ਨਿਚੋੜਿਆ ਸੀ ।

੨੦੮

ਹੋਇਆ ਤਜਰਬਾ ਬੜਾ ਹੈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ,
ਦੁਖ ਦਰਦ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦਾ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ ।
ਇਕ ਥਾਂ ਨਾ ਸਗੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਥਾਈਂ,
ਰੰਗ ਤੇਰੇ ਫ਼ਸਾਨੇ ਦਾ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ ।
ਜਿਹੜਾ ਚਾਨਣਾ ਵੇਖਿਆ ਓਸ ਪਿੱਛੇ,
ਕੋਈ ਹੱਥ ਬਗਾਨੇ ਦਾ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ ।
ਸ਼ਮ੍ਹਾਂ ਬਲਦੀ ਤੇ ਸੜਨ ਪਰਵਾਨਿਆਂ ਦਾ,
ਮਨਜ਼ਰ ਖ਼ੂਬ ਯਰਾਨੇ ਦਾ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ ।

੨੦੯

ਮੇਰੇ ਯਾਰ ਨੇ ਮੇਰੇ ਤੇ ਮਿਹਰ ਕੀਤੀ,
ਮੈਂ ਓਸ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਹਜ਼ਾਰ ਕੀਤਾ ।
ਓਹਦੇ ਫ਼ਜ਼ਲ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹਾਲ ਉੱਪਰ,
ਬਹੁਤ ਗੌਰ ਕੀਤਾ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ।
ਜਿਹੜੇ ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਬੀਜਿਆ ਸੀ,
ਅੱਲਾ ਓਸ ਨੂੰ ਸੀ ਸਮਰਦਾਰ ਕੀਤਾ ।
ਫੁੱਲ ਮਿਲਿਆ ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚੋਂ,
ਓਹਦੀ ਬਾਸਨਾ ਮੈਨੂੰ ਸਮਸ਼ਾਰ ਕੀਤਾ ।

੨੧੦

ਰਿੰਦਾਂ ਨਾਲ ਦਾ ਏਸ ਜਹਾਨ ਅੰਦਰ,
ਕੋਈ ਖ਼ੁਸ਼ ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਲਾਮ ਨਾਹੀਂ ।
ਸੋਹਣਾ ਸਾਕੀ ਹੈ ਬਗ਼ਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ,
ਊਣਾ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਮੈ ਦਾ ਜਾਮ ਨਾਹੀਂ ।
ਕਾਹਨੂੰ ਜ਼ਾਹਦਾ ਕਹੇਂ ਹਰਾਮ ਇਸ ਨੂੰ,
ਸਾਨੂੰ ਜਾਮ ਬਿਨ ਮਿਲੇ ਆਰਾਮ ਨਾਹੀਂ ।
ਪੀਣੀ ਅਸਾਂ ਤਾਂ ਜਾਮ ਤੇ ਜਾਮ ਭਰਕੇ,
ਸਾਡੇ ਲਈ ਹਲਾਲ, ਹਰਾਮ ਨਾਹੀਂ ।

੨੧੧

ਤੇਰੇ ਫ਼ਜ਼ਲ ਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਪਾਇਆ,
ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਪਾਪ ਵੀ ਫੋਲਿਆ ਮੈਂ ।
ਬਣ ਕੇ ਤੱਕੜੀ ਰੱਖਿਆ ਛਾਬਿਆਂ ਵਿਚ,
ਬੜੀ ਨਾਲ ਸੰਜੀਦਗੀ ਤੋਲਿਆ ਮੈਂ ।
ਹੁੰਦਾ ਫ਼ਜ਼ਲ ਤੇ ਕੀ ਗੁਨਾਹ ਹੁੰਦਾ,
ਏਸ ਭੇਦ ਨੂੰ ਢੂੰਡ ਢੰਡੋਲਿਆ ਮੈਂ ।
ਮੇਰੇ ਪਾਪ ਹੀ ਮੈਂਡੜੇ ਪੇਸ਼ ਆਏ,
ਬੜਾ ਨਾਲ ਨਮੋਸ਼ੀ ਦੇ ਤੋਲਿਆ ਮੈਂ ।

੨੧੨

ਖ਼ਾਲਕ ਛੱਡ ਕੇ, ਬੜਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਮੈਨੂੰ,
ਮੈਂ ਖ਼ਲਕਤ ਪ੍ਰਸਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸੀ ।
ਬੈਠ ਗਿਆ ਮੈਂ ਢੇਰੀਆਂ ਢਾਹ ਕੇ ਤੇ,
ਛੋੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਸਤੀਆਂ ਲੀਤੀਆਂ ਸੀ ।
ਜਦੋਂ ਆਇਆ ਖ਼ੁਮਾਰ ਤਾਂ ਸੰਭਲਿਆ ਮੈਂ,
ਪਰ ਨ ਜਾਣਦਾ ਜਿਹੜੀਆਂ ਬੀਤੀਆਂ ਸੀ ।
ਸੀਗੇ ਦਿਨ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਕੀ ਕਰਦਾ,
ਐਵੇਂ ਕੁਛ ਖਰਮਸਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸੀ ।

੨੧੩

ਜਦੋਂ ਵੇਖਦਾ ਆਪਣੀ ਨਾਤਵਾਨੀ,
ਦਿਲ ਮੇਰਾ ਤਾਂ ਬੜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋਵੇ ।
ਸਿਤਮ ਤੋੜਦੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਏਨਾ,
ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਇਹ ਹਲਕਾਨ ਹੋਵੇ ।
ਕਦੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਮਗਰ ਇਹ ਲੱਗ ਤੁਰਦਾ,
ਕਦੇ ਦੀਨ ਦੇ ਮਗਰ ਰਵਾਨ ਹੋਵੇ ।
ਭੱਜ-ਨੱਸ ਦੁਵੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਫਸਿਆ,
ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਡਾਢਾ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਵੇ ।

੨੧੪

ਜੀਹਦੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਮਾਰੇ,
ਇਹੋ ਜਹੇ ਜਹਾਨ ਦੀ ਚਾਹ ਮੇਰੀ ।
ਜੀਹਦੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾਨ ਨੂੰ ਹੋਏ ਖ਼ਤਰਾ,
ਇਹੋ ਜਹੇ ਮਕਾਨ ਦੀ ਚਾਹ ਮੇਰੀ ।
ਦੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਓਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ,
ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਦੀ ਚਾਹ ਮੇਰੀ ।
ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਸਲਾਮਤ ਤੇ ਰਹੇ ਸੌਖੀ,
ਨਿੱਤ ਇਸ ਅਮਾਨ ਦੀ ਚਾਹ ਮੇਰੀ ।

੨੧੫

ਬਹੁਤ ਆਪਣੇ ਮੰਦਿਆਂ ਕਾਰਿਆਂ ਤੇ,
ਰਾਤ ਦਿਨ ਮੈਂ ਰਹਿੰਦਾ ਪਛਤਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ।
ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਨਾਲੇ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ,
ਝਾਤੀ ਆਪਣੇ ਤੇ ਜਦੋਂ ਪਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ।
ਕਿੱਥੇ ਮਾਰਨਗੇ ਮੈਨੂੰ ਐਮਾਲ ਮੇਰੇ,
ਸੋਚਾਂ ਨਿੱਤ ਮੈਂ ਇਹੀ ਦੁੜਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ।
ਲੱਗਦਾ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਡਰ ਮੈਨੂੰ,
ਇਸੇ ਸੋਚ ਤੋਂ ਸਦਾ ਘਬਰਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ।

੨੧੬

ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਹੀਆਂ,
ਦੁਖੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਹੋਇਆ ।
ਸੁਬ੍ਹਾ ਸ਼ਾਮ ਅਫ਼ਸੋਸ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਡੁੱਬਾ,
ਹੱਦੋਂ ਵਧ ਕੇ ਇਹ ਬੇਜ਼ਾਰ ਹੋਇਆ ।
ਚਾਣ-ਚੱਕ ਪਰ ਯਾਰ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਜਿਸ ਦਮ,
ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੇ ਪਾਰ ਦੁਸਾਰ ਹੋਇਆ ।
ਝੱਟ ਓਹਦੇ ਤੋਂ ਲਹਿ ਗਿਆ ਬੋਝ ਭਾਰੀ,
ਹੌਲਾ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਸੁਬਕਸਾਰ ਹੋਇਆ ।

੨੧੭

ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦਿਆ ਮਹਿਰਮਾ ਕਸਮ ਤੇਰੀ,
ਤੇਰੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰਸ਼ਾਰ ਹਾਂ ਮੈਂ ।
ਤੇਰੇ ਫ਼ਜ਼ਲ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਓਟ ਮੈਨੂੰ,
ਐਬਾਂ ਕੀਤਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਹਾਂ ਮੈਂ ।
ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਗੁਨਾਹ ਨੇ ਮੈਂ ਕੀਤੇ,
ਗਿਣਤੀ ਇਹੀ ਕਰਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਹਾਂ ਮੈਂ ।
ਰੱਬਾ ! ਬਖ਼ਸ਼ ਲੈ ਦਾਤਿਆ ਮੇਹਰ ਕਰਦੇ,
ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਹਾਂ ਮੈਂ ਅਵਗੁਣਹਾਰ ਹਾਂ ਮੈਂ ।

੨੧੮

ਗ਼ਮੀਆਂ ਸ਼ਾਦੀਆਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਵੱਸ ਤੇਰੇ,
ਕਈ ਵਾਰ ਅਜ਼ਮਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ।
ਤੇਰੇ ਬਾਝੋਂ ਨਾ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕੋਈ ਦਾਰੂ,
ਇਹ ਵੀ ਸਦਾ ਪਰਤਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ।
ਇੱਕ ਤੂੰ ਹੀ ਗੰਜ ਹੈਂ ਰਹਿਮਤਾਂ ਦਾ,
ਹੋਰ ਦਰਾਂ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ।
ਦਾਤਾ, ਵੇਖਿਆ ਵੇਖਿਆ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ,
ਲੱਖ ਵਾਰ ਅਜ਼ਮਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ।

੨੧੯

ਬੜੇ ਰੱਜ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਜਾਮ ਪੀਤੇ,
ਦਿਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਦੀ ਸੈਰ ਕਰ ਲਈ ।
ਮਨ ਆਈਆਂ ਮੁਰਾਦਾਂ ਵੀ ਮਿਲ ਗਈਆਂ,
ਝੋਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਖੈਰ ਭਰ ਲਈ ।
ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੈ ਮੌਸਮ ਬਹਾਰ ਦੇ ਵਿੱਚ,
ਕਿਸੇ ਸ਼ੌਕ ਨਾਲ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਸੈਰ ਕਰ ਲਈ ।
ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਲੱਗਾ,
ਨੀਤ ਕਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸਮਝ ਬਗੈਰ ਕਰ ਲਈ ।

੨੨੦

ਟੁਕੜਾ ਜਿਗਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹੈ ਕੋਲ ਮੇਰੇ,
ਅਜੇ ਦਿਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਤਾਣ ਬਾਕੀ ।
ਬਾਕੀ ਗਿਆ ਅਸਬਾਬ ਹੈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ,
ਇੱਕ ਰਹੀ ਇਕੱਲੜੀ ਜਾਨ ਬਾਕੀ ।
ਕੱਲ੍ਹ ਇੱਕ ਦਰਵੇਸ਼ ਨੇ ਖਰੀ ਆਖੀ,
ਬੜੀ ਰਾਜ-ਸੰਤੋਖ ਦੇ ਸ਼ਾਨ ਬਾਕੀ ।
ਮਿਲਿਆ ਤਖ਼ਤ ਜਾਂ ਤਾਜ ਨਾ ਓਹ ਜਾਣੇ,
ਸਿਆਹ ਬਖਤੀ ਦਾ ਬੜਾ ਸਾਮਾਨ ਬਾਕੀ ।

੨੨੧

ਹਰ ਵਕਤ ਹੀ ਏਸ ਜਹਾਨ ਅੰਦਰ,
ਅੱਖਾਂ ਗਿੱਲੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਰੋਇਆ ਹਾਂ ਮੈਂ ।
ਸਦਾ ਖਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਖਜਾਲਤਾਂ ਦੇ,
ਗ਼ਰਕ ਵਾਂਗ ਸ਼ਰਮਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਹਾਂ ਮੈਂ ।
ਮੇਰੀ ਚਾਹ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਨਾ,
ਤੈਥੋਂ ਰਹਾਂ ਗ਼ਾਫ਼ਿਲ, ਗ਼ਾਫ਼ਿਲ ਹੋਇਆ ਹਾਂ ਮੈਂ ।
ਮੈਨੂੰ ਡੋਬਿਆ ਏਸੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਨੇ,
ਤਾਂ ਹੀ ਨਾਲ ਨਮੋਸ਼ੀ ਦੇ ਮੋਇਆ ਹਾਂ ਮੈਂ ।

੨੨੨

ਮੈਂ ਦੋਹਾਂ ਜਹਾਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ,
ਨਾਲ ਦਿਲ ਦੀ ਅੱਖ ਦੇ ਝਾਤ ਪਾਈ ।
ਜਦੋਂ ਤੋਲਿਆ ਰੱਖ ਕੇ ਤੱਕੜੀ ਤੇ,
ਸਮਝ ਨੇਕੀ ਤੇ ਬਦੀ ਦੀ ਬਾਤ ਆਈ ।
ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿਆਣਫ਼ ਤੇ ਸਿਰ ਬੋਝਲ,
ਓਹ ਦਿਲ ਦੇ ਲਈ ਆਫ਼ਾਤ ਆਈ ।
ਜਿਹੜਾ ਸਿਰ ਸਿਆਣਫ਼ ਤੋਂ ਹੋਏ ਹਲਕਾ,
ਸਮਝੋ ਦਿਲ ਦੇ ਲਈ ਸੁਗਾਤ ਆਈ ।

੨੨੩

ਦੋਂਹ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ,
ਤੈਨੂੰ ਮਿਲੀ ਜੇ ਮੈਂਡੜੇ ਯਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਮਿਲਦਾ ਫ਼ਲਕ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਸੁਰਾਹੀ ਵਿੱਚੋਂ,
ਜਾਮੇ-ਜਮ ਵੀ ਪੁਰ ਬਹਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਵੇਖੀਂ ਕਦੇ ਕਬੂਲ ਨਾ ਕਰੀਂ ਉਹਨੂੰ,
ਤੇਰੇ ਲਈ ਓਹ ਦਿਲ ਅਜ਼ਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਓਹਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਮੁਕਾਏਗਾ ਜਾਨ ਤੇਰੀ,
ਓਹਦੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਐਸਾ ਖੁਮਾਰ ਹੋਵੇ ।

੨੨੪

ਭਾਵੇਂ ਏਸ ਦੇ ਵਿਚ ਨਾ ਸ਼ੱਕ ਰਾਈ,
ਮੈਂ ਪਾਪ ਸਨ ਲੱਖ ਹਜ਼ਾਰ ਕੀਤੇ ।
ਪਰ ਨਾ ਓਸ ਦੇ ਫ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਮੇਚ ਬੰਨਾ,
ਕਰਮ ਓਸ ਨੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਕੀਤੇ ।
ਏਸੇ ਮਿਹਰ ਨੇ ਸਾਈਆਂ ਤੂੰ ਸੱਚ ਜਾਣੀਂ,
ਪਾਪੀ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਕੀਤੇ ।
ਪੂਰੀ ਉਤਰੇ ਤੋਲ ਤੇ ਗੱਲ ਮੇਰੀ,
ਬੇੜੇ ਤੂੰਹੀਓਂ ਗੁਨਾਹੀਆਂ ਦੇ ਪਾਰ ਕੀਤੇ ।

੨੨੫

ਜਾਰੀ ਰਹਿਣਗੇ ਕਦ ਤੱਕ ਗੁਨਾਹ ਮੇਰੇ,
ਬਹੁੜੀਂ ! ਫਾਥਿਆ ਵਿੱਚ ਅੰਧਕਾਰ ਹਾਂ ਮੈਂ ।
ਮੇਰੇ ਵੇਖ ਗੁਨਾਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰੇਂ ਰਹਿਮਤ,
ਇਹੀ ਸੋਚ ਕੇ ਤੇ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਹਾਂ ਮੈਂ ।
ਕਰਾਂ ਕੀ ਮੈਂ ਕੋਈ ਨਾ ਵਾਹ ਮੇਰੀ,
ਗੁਣ ਕੋਈ ਨਾਹੀਂ ਅਉਗਣਹਾਰ ਹਾਂ ਮੈਂ ।
ਜੀਹਦਾ ਦਾਮਨ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਲਾ,
ਵੱਡਾ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਹਾਂ ਮੈਂ ।

੨੨੬

ਗੋਸ਼ੇ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕਲਪਣਾ ਦੇ,
ਸੀ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ ।
ਇਹ ਭਟਕਦੀ ਆਤਮਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਈ,
ਅੱਖੀਂ ਅਪਰ ਅਪਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ ।
ਇਹ ਕੀਮਤੀ ਸਬਕ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ,
ਜਦੋਂ ਆਈਨੇ ਫ਼ਨਕਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ ।
ਸੁੱਖ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣੀਏ ਸਦਾ ਸਮਸਰ,
ਖੁਲ੍ਹਦੇ ਏਸ ਇਸਰਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ ।

੨੨੭

ਦਿਲ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਦੁਨੀਆਂ ਤੇ ਰੰਜ ਲਾਈਂ,
ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਮੈਂ, ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਮੈਂ ।
ਥਲਾਂ, ਪਰਬਤਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਮੋਹ ਪਾਈਂ,
ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਮੈਂ, ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਮੈਂ ।
ਮਿਰਗ-ਛਲੀ ਬਿਨ ਦੁਨੀਆਂ ਨਾ ਸ਼ੈ ਕਾਈ,
ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਮੈਂ, ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਮੈਂ ।
ਜਾਂ ਇਹ ਬੁਲਬੁਲਾ ਸਾਗਰ ਦੀ ਛੱਲ ਆਈ,
ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਮੈਂ, ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਮੈਂ ।

੨੨੮

ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੇ ਹੌਂਸਲਾ, ਸਮਝਦਾਰੀ,
ਤੈਨੂੰ ਗੱਲ ਨਿਖਾਰ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ।
ਕਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਾ ਇਹਸਾਨ ਝੱਲੀਂ,
ਤੈਨੂੰ ਤੱਤ ਨਿਤਾਰ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ।
ਮੂਰਤ ਖਿੱਚਣੀ ਮੱਕੜੀ ਦੇ ਜਾਲ ਉਤੇ,
ਤੈਨੂੰ ਜ਼ਰਾ ਸੁਆਰ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ।
ਬਿਨਾ ਫੋਕੀਆਂ ਟੱਕਰਾਂ ਇਹ ਕੁਛ ਨਾ,
ਤੈਨੂੰ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ।

੨੨੯

ਦਿਲ ਫਸ ਗਿਆ ਪਿਆਰ ਦੇ ਗ਼ਮ ਅੰਦਰ,
ਕਾਹਦਾ, ਯਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਪਾਇਆ ।
ਬਿਨਾਂ ਸੋਚਿਆਂ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ,
ਲੱਖਾਂ ਮਣਾਂ ਦਾ ਏਸ ਨੇ ਭਾਰ ਪਾਇਆ ।
ਕਰੇਂ ਕਾਸ ਨੂੰ ਵਾਅਜ਼ ਪਰਹੇਜ਼ਗਾਰਾ,
ਮੈਨੂੰ ਤੇਰਾ ਨਾ ਕਦੇ ਇਤਬਾਰ ਆਇਆ ।
ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਤਾਂ ਹੋਰਥੇ ਲੱਗਿਆ ਹੈ,
ਹਿੱਸੇ ਏਸ ਦੇ ਹੋਰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਆਇਆ ।

੨੩੦

ਨਹੀਂ ਵਾਸਤਾ ਕਿਸੇ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਰਾ,
ਸ਼ੇਅਰ ਵੱਖਰਾ ਮੇਰਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਪਣਾ ।
ਵਿੱਚ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਕਰਾਂ ਮੈਂ ਰੀਸ ਓਹਦੀ,
ਹੁੰਦਾ 'ਹਾਫ਼ਜ਼' ਦਾ ਪਰ ਕਮਾਲ ਆਪਣਾ ।
ਪੀਰ ਉਮਰ ਖ਼ਿਆਮ ਰੁਬਾਈਆਂ ਦਾ,
ਓਹਦੇ ਸਾਹਵੇਂ ਮੁਰੀਦਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਆਪਣਾ ।
ਜੇਕਰ ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਉਹ ਜਾਮ-ਸ਼ਰਾਬ ਮੈਨੂੰ,
ਫਿਰ ਨਾ ਵਾਸਤਾ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ।

੨੩੧

ਪਾਣੀ ਉੱਪਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੇ ਵਾਂਗ ਮਿਟਿਆ,
ਜੋ ਕੁਛ ਵੀ ਬੋਲਿਆ, ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ।
ਫੋਕੇ ਮਾਨ ਗੁਮਾਨ ਦੇ ਵਾਂਗ ਮਿਟਿਆ,
ਜੋ ਕੁਛ ਵੀ ਬੋਲਿਆ, ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ।
ਬੁੱਢੀ ਉਮਰ, ਜ਼ਬਾਨ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਹੋਈ,
ਜਾਂਦਾ ਕੁਛ ਨਾ ਬੋਲਿਆ, ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ।
ਜਦ ਸੀ ਉਮਰ ਜਵਾਨ ਪੁਰ ਜੋਸ਼ ਮੇਰੀ,
ਬਹੁਤ ਲਿਖਿਆ ਤੇ ਬੋਲਿਆ, ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ।

੨੩੨

ਬੋਲਾਂ ਝੂਠ ਨਾ ਅੱਲਾ ਦੀ ਸਹੁੰ ਮੈਨੂੰ,
ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਾ ਜ਼ੋਹਦ ਰਿਆਈ ਕਰਦਾ ।
ਭਿਛਿਆ ਰੱਬ ਦੇ ਦਰਾਂ ਤੋਂ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ,
ਕਿਧਰੇ ਹੋਰਥੇ ਨਹੀਂ ਗਦਾਈ ਕਰਦਾ ।
ਮੇਰੀ ਸੱਚ ਦੇ ਮੁਲਕ ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ,
ਮੈਂ ਨਾ ਕਦੇ ਦੁਹਾਈ, ਦੁਹਾਈ ਕਰਦਾ ।
ਡੇਰੇ ਮੇਰੇ ਮੈਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ,
ਓਹਦੀ ਜ਼ਰਾ ਨਾ ਸਹਿਣ ਜੁਦਾਈ ਕਰਦਾ ।

੨੩੩

ਜਿਹੜਾ ਅਰਥ ਦੇ ਅਜ਼ਮ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਏ,
ਮੈਨੂੰ ਓਸਦੀ ਮੇਹਰ ਨੇ ਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ।
ਬੜਾ ਓਸ ਦਾ ਫ਼ਜ਼ਲ ਤੇ ਕਰਮ ਹੋਇਆ,
ਕੀਤਾ ਬਹੁਤ ਇਹਸਾਨ ਦੀਦਾਰ ਦਿੱਤਾ ।
ਏਸ ਸੁਫ਼ਨੇ ਨੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਮਾਣ ਮੈਨੂੰ,
ਨਾਲੇ ਦਾਤਾਂ ਦਾ ਲੱਖ ਭੰਡਾਰ ਦਿੱਤਾ ।
ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਜੌਵਾਂ ਦੇ ਤੁੱਲ ਦੁਨੀਆਂ,
ਕਿੰਨਾ ਮਰਤਬਾ ਹੈ ਬਖ਼ਸ਼ਣਹਾਰ ਦਿੱਤਾ ।

੨੩੪

ਜੀਹਦੀ ਦੋਸਤੀ ਕਦੇ ਨਾ ਥਿੜਕਦੀ ਹੈ,
ਰਹਿੰਦਾ ਸਦਾ ਤੋਂ ਜੋ ਗ਼ਮਖਾਰ ਮੇਰਾ ।
ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਆਪਣਾ ਫ਼ਜ਼ਲ ਕੇਵਲ,
ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਕਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਮੇਰਾ ।
ਤਾਰ ਦੇਣ ਨਦਾਮਤਾਂ ਸ਼ੈਤ ਮੈਨੂੰ,
ਬੇੜਾ ਏਸ ਪੱਜੋਂ ਹੋਵੇ ਪਾਰ ਮੇਰਾ ।
ਮੈਂ ਕੀਤਿਆਂ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਝੂਰਦਾ ਹਾਂ,
ਚਿੱਤ ਬਹੁਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਮੇਰਾ ।

੨੩੫

ਉੱਠ ! ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰ ਘੜੀਆਂ,
ਸਭਨਾਂ ਲੱਦ ਜਹਾਨ ਤੋਂ ਜਾਵਣਾ ਈ ।
ਜਿਧਰ ਗਏ 'ਜ਼ਮਸ਼ੈਦ' ਤੇ 'ਕੈ-ਖੁਸਰੋ',
ਓਧਰ ਵੱਲ ਉਡਾਰੀਆਂ ਲਾਵਣਾ ਈ ।
ਗੱਲਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਆਖੀਆਂ ਬੰਨ੍ਹ ਪੱਲੇ,
ਏਥੇ ਸਦਾ ਨਾ ਪੈਰ ਟਿਕਾਵਣਾ ਈ ।
ਦੁਨੀਆਂ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਹੋਵੇ,
ਮੂਲ ਏਸ ਦਾ ਜਾਵਣਾ, ਆਵਣਾ ਈ ।

੨੩੬

ਦਿਲ ਅੱਕਿਆ ਹੋਏ ਜੇ ਪਿਆਰ ਵੱਲੋਂ,
ਕਿਧਰੇ ਹੋ ਨਵੇਕਲੇ ਬਹਿ ਜਾਈਏ ।
ਦੁੱਖਾਂ, ਫ਼ਿਕਰਾਂ ਤੋਂ ਫੇਰ ਛੁਡਾ ਦਾਮਨ,
ਰਸਤੇ ਚੈਨ, ਆਰਾਮ ਦੇ ਪੈ ਜਾਈਏ ।
ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਫਿਰਦਾ ਹੈ ਵਾਵਰੋਲਾ,
ਉਹਦੇ ਵਾਂਗ ਨਾ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿ ਜਾਈਏ ।
ਕਰਕੇ ਸਬਰ ਸਬੂਰੀਆਂ ਬੈਠ ਰਹੀਏ,
ਖੂਹ-ਭਟਕਣਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਲਹਿ ਜਾਈਏ ।

੨੩੭

ਆ ਜਾ ਰੱਬ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਕੋਲ ਮੇਰੇ,
ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦਿਲਗੀਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਦ ਕਰਦੇ ।
ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਕਰਾਰ ਸੀ ਜੋ ਕੀਤੇ,
ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਮੁਰਾਦ ਕਰਦੇ ।
ਹੱਥੋਂ ਕਦੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਨੂੰ ਛੱਡੀਏ ਨਾ,
ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਫੇਰ ਆਬਾਦ ਕਰਦੇ ।
ਸਾਈਆਂ ਤੋੜ ਕੇ ਸਾਰਿਆਂ ਸੰਗਲਾਂ ਨੂੰ,
ਮੈਨੂੰ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਦੇ ।

੨੩੮

ਮਿਲਦਾ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਸੁੱਖ ਆਰਾਮ ਮਾਸਾ,
ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੋਈ ਟਟੋਲ ਵੇਖੇ ।
ਸੁੱਖ ਕਿਧਰੇ ਨਾ ਮਿਲੇ ਪਤਾਲ ਅੰਦਰ,
ਭਾਵੇਂ ਓਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਫੋਲ ਵੇਖੇ ।
ਜਦੋਂ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਬੋਝਲ,
ਸਿਰ ਏਥੇ ਦੇ ਮਾਰਦੇ ਝੋਲ ਵੇਖੇ ।
ਮਿਲੇ ਉਥੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਵਾ ਚੰਗੀ,
ਕੋਈ ਭਿੱਤ ਪਤਾਲ ਦੇ ਖੋਲ੍ਹ ਵੇਖੇ ।

੨੩੯

ਰੰਗਾ ਰੰਗ ਦੀ ਇਕ ਤਸਵੀਰ ਦੁਨੀਆਂ,
ਇਕ ਜਾਏ ਤੇ ਰੰਗ ਹਜ਼ਾਰ ਆਏ ।
ਕਦੇ ਇਕ ਸਮਾਨ ਇਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ,
ਪਤਝੜ ਜਾਏ ਤੇ ਮਗਰ ਬਹਾਰ ਆਏ ।
ਨਹੀਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਕਦੇ ਰੰਜੂਰ ਕਰੀਏ,
ਭਾਵੇਂ ਲੱਖ ਚੜ੍ਹਾਅ ਉਤਾਰ ਆਏ ।
ਚਾਰਾ ਆਪਣੇ ਦਰਦ ਦਾ ਆਪ ਕਰੀਏ,
ਭਾਵੇਂ ਦੁੱਖ ਕਿਉਂ ਨਾ ਬਾਰ ਬਾਰ ਆਏ ।

੨੪੦

ਚਾਹੇਂ ਚਿੱਤ ਜੇ ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ,
ਛਾਇਆ ਪਏ ਨਾ ਕਦੇ ਗ਼ਮਗ਼ੀਨੀਆਂ ਦੀ ।
ਜਾਈਂ ਹੋ ਨਵੇਕਲਾ ਖ਼ਲਕ ਕੋਲੋਂ,
ਕੋਈ ਰੀਸ ਨਾ ਗੋਸ਼ਾ-ਨਸ਼ੀਨੀਆਂ ਦੀ ।
ਇਸ ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਜਹਾਨਾਂ ਦਾ ਸੁੱਖ ਮਿਲਦਾ,
ਇਸ ਤੋਂ ਪਏ ਆਦਤ ਹੱਕ-ਬੀਨੀਆਂ ਦੀ ।
ਮੇਰੇ ਸੁਖ਼ਨ ਸੁਣ, ਸੁਖ਼ਨ ਸ਼ਨਾਸ ਵਾਂਗੂੰ,
ਕਾਹਦੀ ਲੋੜ ਤੈਨੂੰ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀਆਂ ਦੀ ।

੨੪੧

ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਤੇਰਾ,
ਘਰ ਆਪਣਾ ਸਮਝ ਕੇ ਬਹਿ ਗਿਆ ।
ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤਕ ਬੱਸ ਖ਼ਿਆਲ ਤੇਰਾ,
ਮੇਰੇ ਲੂੰ, ਲੂੰ ਵਿਚ ਹੈ ਲਹਿ ਗਿਆ ।
ਗੱਲਾਂ ਤੇਰੀਆਂ ਕਰਾਂ ਮੈਂ ਦਿਲ ਦੇ ਨਾਲ,
ਹੋਰ ਜ਼ਿਕਰ ਅਜ਼ਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ ।
ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਓਹਦਾ ਬਿਆਨ ਮੁਮਕਿਨ,
ਪਿਆਰ ਤੈਂਡੜਾ ਦਿਲ ਨੂੰ ਕਹਿ ਗਿਆ ।

੨੪੨

ਦਰ ਖੁਲ੍ਹ ਗਏ ਤੇਰੀਆਂ ਰਹਿਮਤਾਂ ਦੇ,
ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਦਿਨ ਬਹਾਰ ਦੇ ਈ ।
ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਹੈ ਰੱਤਿਆ ਦਿਲ ਮੇਰਾ,
ਖਿੜ ਗਿਆ ਇਹ ਵਾਂਗ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਦੇ ਈ ।
ਤੇਰਾ ਇੱਕ ਵੀ ਫ਼ਜ਼ਲ ਨਾ ਜਾਏ ਗਿਣਿਆ,
ਲੇਖੇ ਹੋਣ ਲੱਖੀਂ ਬਖ਼ਸ਼ਣਹਾਰ ਦੇ ਈ ।
ਤਿੱਲ ਤਿੱਲ ਭਾਵੇਂ ਜੀਭਾ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਦੀ,
ਪਰ ਇਹ ਵੱਸ ਨਾ ਸ਼ੁਕਰ ਗੁਜ਼ਾਰ ਦੇ ਈ ।

੨੪੩

ਹਸਤੀ, ਵਹਿਮ ਤੇ ਬੁਲਬੁਲਾ, ਜ਼ਿੰਦਗਾਨੀ,
ਜ਼ਰਾ ਅੱਖੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਵੇਖ ਤਾਂ ਸਹੀ ।
ਧੋਖਾ ਨਜ਼ਰ ਦਾ ਬਿਫਰਿਆ ਇਹ ਸਾਗਰ,
ਜ਼ਰਾ ਅੱਖੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਵੇਖ ਤਾਂ ਸਹੀ ।
ਨਜ਼ਰ ਰੱਬ ਦਾ ਨੂਰ ਜਮਾਲ ਆਏ,
ਦੀਦਾ ਬਾਤਨੀ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਵੇਖ ਤਾਂ ਸਹੀ ।
ਦੁਨੀਆਂ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਤੇ ਓਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀ-ਛਾਇਆ,
ਜ਼ਰਾ ਅੱਖੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਵੇਖ ਤਾਂ ਸਹੀ ।

੨੪੪

ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਬੁੜ੍ਹਾਪੇ ਦੀ ਹੋਈ ਹਾਣੀ,
ਮੇਰੀ ਹਿਰਸ ਪਰ ਹੋਰ ਜਵਾਨ ਹੋਈ ।
ਆਇਆ ਮੇਰੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਤੇ ਸਗੋਂ ਖੇੜਾ,
ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ ਸ਼ੈ ਸਭ ਵੀਰਾਨ ਹੋਈ ।
ਮੈਨੂੰ ਓਹਨਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕੀਤਾ,
ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਵੀ ਮਹਿਬੂਬਾ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹੋਈ ।
ਕਦੇ ਪਾਪ ਤੇ ਕਦੇ ਪਰਹੇਜ਼ਗਾਰੀ,
ਕਾਰ ਇਹੀ ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਈਮਾਨ ਹੋਈ ।

੨੪੫

ਜੇਕਰ ਚਾਹੇਂ ਨਗੀਨੇ ਦੇ ਵਾਂਗ ਰੌਸ਼ਨ,
ਹੋਵੇ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇਰਾ ।
ਕਿਧਰੇ ਬੈਠ ਇਕਾਂਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ,
ਹੋਵੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਮਕਾਮ ਤੇਰਾ ।
ਗਰਮੀ ਦੀਨ ਦੀ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਰਦ ਮੇਹਰੀ,
ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਬਦਨਾਮ ਤੇਰਾ ।
ਏਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅਸਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ,
ਵੱਖਰਾ ਇਸ ਤੋਂ ਨਾ ਹੋਏ ਅੰਜਾਮ ਤੇਰਾ ।

੨੪੬

ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਗ਼ਮ ਮਾਰੇ,
ਫ਼ਿਕਰ ਦੂਜੇ ਤੇ ਦੀਨ ਦਾ ਮਾਰਦਾ ਈ ।
ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਮਾੜੇ,
ਭੋਰਾ ਕਾਜ ਨਾ ਕੋਈ ਸਵਾਰਦਾ ਈ ।
ਭਾਵੇਂ ਜਾਨ ਹੈ ਲਬਾਂ ਤੇ ਆਈ ਹੋਈ,
ਦਿਲ ਸ਼ੋਹਰਤ ਲਈ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰਦਾ ਈ ।
ਏਸ ਹਾਲ ਵੀ ਭਲਿਆਂ ਚੋਂ ਹਰ ਕੋਈ,
ਹੀਰਾ ਕਹਿ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦਾ ਈ ।

੨੪੭

ਫੁੱਲ ਸੈਂਕੜੇ ਖਿੜੇ ਜਿਉਂ ਬਾਗ਼ ਅੰਦਰ,
ਇਓਂ ਟਹਿਕਿਆ, ਮਹਿਕਿਆ ਦਿਲ ਮੇਰਾ ।
ਜਦੋਂ ਪਿਆਰ ਮਹਿਬੂਬ ਦੇ ਘਰ ਵਾਂਗਰ,
ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਅੰਦਰ ਲਾਇਆ ਆਣ ਡੇਰਾ ।
ਏਸ ਦੌਰ ਵਿਚ ਕਦੀ ਤਾਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋਈਏ,
ਕਦੇ ਬੈਠੀਏ ਅਸੀਂ ਲੁਕਾ ਚਿਹਰਾ ।
ਸੁਣ ਕੇ ਸੁਖ਼ਨ ਤਾਂ ਲੋਕ ਪਛਾਣ ਜਾਂਦੇ,
ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ ਅਸਾਂ ਤੋਂ ਬੇ-ਬਹਿਰਾ ।

੨੪੮

ਓਹਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਬਿਠਾ ਕੇ ਦਿਲ ਅੰਦਰ,
ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਓ ।
ਪੁਜੋ ਏਨੀਆਂ ਫੇਰ ਬੁਲੰਦੀਆਂ ਤੇ,
ਬਸ ਹੋ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਤੁੱਲ ਜਾਓ ।
ਸੁਖ਼ਨ ਇਹ ਜੇ ਜ਼ਾਹਦਾਂ ਫ਼ੱਕਰਾਂ ਦਾ,
ਮਤਾਂ ਏਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਓ ।
ਮਾਰੋ, ਦੋਹਾਂ ਜਹਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਤ ਮਾਰੋ,
ਸਾਰੇ ਗ਼ਮ ਹੰਦੇਸੜੇ ਭੁੱਲ ਜਾਓ ।

੨੪੯

ਗਲ ਸਦਾ ਮਸੀਤਾਂ ਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੀ,
ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ 'ਸਰਮਦਾ' ਨਾ ਕਰੀਏ ।
ਓਹ ਥਾਂ ਹੈ ਰਾਹਾਂ ਤੋਂ ਭੁੱਲਿਆਂ ਦੀ,
ਵਾਦੀ ਸੰਸੇ ਦੀ ਕਦੇ ਨਾ ਪੈਰ ਧਰੀਏ ।
ਸਬਕ ਲਈਏ ਸ਼ੈਤਾਨ ਤੋਂ ਬੰਦਗੀ ਦਾ,
ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾ ਭਰੀਏ ।
ਇੱਕੋ ਇਸ਼ਟ ਨੂੰ ਟੇਕੀਏ ਸਦਾ ਮੱਥਾ,
ਸੱਜਦੇ ਗ਼ੈਰਾਂ ਦੇ ਦਰਾਂ ਤੇ ਨਾ ਕਰੀਏ ।

੨੫੦

ਮੰਜ਼ਲ ਚਾਹੀਦੀ ਤੇਰੀ ਹੈ ਮੈਖ਼ਾਨਾ,
ਮਹਿਕਾਂ ਵੰਡਦੇ ਮੌਸਮ ਬਹਾਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ।
ਮੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਬਰੂਹਾਂ ਤੇ ਭੰਨਦਾ ਫਿਰ,
ਵਾਂਗਰ ਪਾਗਲਾਂ ਤੂੰ ਇਸ਼ਕ ਯਾਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ।
ਚੁੱਕੀਂ ਫਿਰੇਂ ਪਸ਼ਮੀਨੇ ਦਾ ਜੋ ਚੋਗਾ,
ਕੀ ਰੱਖਿਆ ਏ ਏਸ ਭਾਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ।
ਇਹਨੂੰ ਲਾਹਕੇ ਸੁੱਟ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੋਂ,
ਹੌਲੇ ਭਾਰ ਫਿਰ ਤੁਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ।

੨੫੧

ਬੂਹੇ ਢੋਹ ਨ ਮੇਰੇ ਤੇ ਰਹਿਮਤਾਂ ਦੇ,
ਕਾਹਨੂੰ ਮਿਹਰ ਤੋਂ ਪਿਆ ਵਿਛੋੜਦਾ ਏਂ ।
ਜੀਹਦੇ ਉਪਰ ਤੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਰਿਹਾ ਕਰਦਾ,
ਹੁਣ ਕਿਓਂ ਓਸ ਨੂੰ ਦਰਾਂ ਤੋਂ ਮੋੜਦਾ ਏਂ ।
ਹੋਰ ਭਾਰ ਤਾਂ ਮੈਥੋਂ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕ ਹੋਣਾ,
ਹੋਰ ਭਾਰ ਪਾ ਕੇ ਗਰਦਨ ਤੋੜਦਾ ਏਂ ।
ਬੁੱਢੀ ਉਮਰੇ 'ਗੁਨਾਹਾਂ' ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਤੋਬਾ,
ਦੱਸੀਂ ਹੋਰ ਤੂੰ ਮੈਥੋਂ ਕੀ ਲੋੜਦਾ ਏਂ ?

੨੫੨

ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ,
ਕਰ ਲਾਂ ਨੌਕਰੀ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਵਿਚ ।
ਉਹਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲੈਣਾ,
ਸਦਾ ਰਹੇ ਨਾ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਚ ।
ਮੱਥੇ ਝੁਰੜੀਆਂ ਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਵੇਖੀਆਂ ਮੈਂ,
ਜਿਉਂਦੇ ਹੋਣ ਜਿਉਂ ਕਿਸੇ ਆਜ਼ਾਰ ਦੇ ਵਿਚ ।
ਇੱਕ ਝੁਰੜੀ ਦੇ ਮੁੱਲ ਦੀ ਨਹੀਂ ਦੁਨੀਆਂ,
ਮੁੱਲ ਪਾਈਏ ਜੇ ਹੱਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਵਿਚ ।

੨੫੩

ਚਿੱਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਹ ਤੇਰਾ,
ਕੋਈ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋਵੇ ।
ਕਿਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਨਗੀਨੇ ਦੇ ਵਾਂਗ ਜੁੜ ਜਾ,
ਤਾਂਹੀਓਂ ਮਾਣ ਫਿਰ ਵਿੱਚ ਜਹਾਨ ਹੋਵੇ ।
ਇਕ ਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰ ਦੇ ਨਕਸ਼ ਵਾਂਗਰ,
ਤੇਰਾ ਬੈਠਣਾ ਇਕ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇ ।
ਜਦੋਂ ਉਡਦੀ ਰੇਤ ਹੈ ਰਸਤਿਆਂ ਦੀ,
ਓਹਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਕਰ ਰਵਾਨ ਹੋਵੇ ।

੨੫੪

ਲੱਖ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰੀਆਂ ਜੱਗ ਅੰਦਰ,
ਮੈਨੂੰ ਕਿਧਰੇ ਨਾ ਕੋਈ ਦਿਲਦਾਰ ਮਿਲਿਆ ।
ਕਿਧਰੇ ਕੋਈ ਹਮਦਰਦ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ,
ਨਾ ਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗ਼ਮਖਾਰ ਮਿਲਿਆ ।
ਮਹਿਕਾਂ ਮਿਹਰ, ਨਾ ਵੰਡਦਾ ਫੁੱਲ ਮਿਲਿਆ,
ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਰ ਮਿਲਿਆ ।
ਇਕ ਵਾਰ ਬਹਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ,
ਮੌਕਾ ਫੇਰ ਨਾ ਦੂਸੀ ਵਾਰ ਮਿਲਿਆ ।

੨੫੫

ਮੌਲਾ ਮਿਹਰ ਕਰ ਟੁੱਟਿਆ ਦਿਲ ਮੇਰਾ,
ਨਾਲ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਇਹਨੂੰ ਭਰਪੂਰ ਕਰਦੇ ।
ਰੱਕੜ ਰੂਹ ਤੇ ਬੰਜਰ ਸਰੀਰ ਮੇਰਾ,
ਖਿੜੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਸਰੂਰ ਕਰਦੇ ।
ਲਾੜੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਵਾਂ,
ਆਏ, ਸੱਧਰਾਂ ਇਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ।
ਕਰਦੇ ਮਿਰਬਾਨੀ, ਸਾਈਆਂ ਮਿਹਰਬਾਨੀ,
ਦਰਦ, ਰੰਜ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ।

੨੫੬

ਸਰੂ ਵਰਗਿਆ ਲੰਮਿਆਂ ਸੁਹਲ ਫੁੱਲਾ,
ਚਾਂਦੀ ਬਦਨ ਤੇਰਾ ਡਲ੍ਹਕਾਂ ਮਾਰਦਾ ਈ ।
ਆ ਜਾ ਰੱਜ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਸੈਰ ਕਰ ਲੈ,
ਮਹਿਕਾਂ ਵੰਡਦਾ ਮੌਸਮ ਬਹਾਰ ਦਾ ਈ ।
ਡੋਡੀ ਵਾਂਗ ਜੋ ਘਰੇ ਹੀ ਬੰਦ ਰਹਿੰਦਾ,
ਓਹ ਕੱਖ ਨਾ ਕੰਮ ਤੇ ਕਾਰ ਦਾ ਈ ।
ਆ ਜਾ ਸੁੰਬਲ, ਚਮੇਲੀ ਮੁਰਝਾਉਣ ਲੱਗੇ,
ਵੇਖ ਝੜ ਗਿਆ ਫੁੱਲ ਕਚਨਾਰ ਦਾ ਈ ।

੨੫੭

ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੇ ਵਿਚ ਜਦ ਘਰ ਵਾਂਗਰ,
ਆਣ ਨਿੱਠ ਕੇ ਬਹਿ ਗਿਆ ਪਿਆਰ ਤੇਰਾ ।
ਰੰਗ ਰੰਗ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਫੁੱਲ ਮਹਿਕੇ,
ਦਿਲ ਖਿੜ ਗਿਆ ਵਾਂਗ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਮੇਰਾ ।
ਖ਼ਿਆਲ ਵੱਖਰੇ, ਵੱਖਰਾ ਰਾਹ ਮੇਰਾ,
ਬੜਾ ਵੱਖਰਾ ਫ਼ਿਕਰ-ਇਜ਼ਹਾਰ ਮੇਰਾ ।
ਜੇਕਰ ਸੱਖਣਾ ਹੋਏ ਉਹ ਮਾਅਨਿਆਂ ਤੋਂ,
ਸੋਹਣਾ ਬੋਲ ਵੀ ਹੋਏ ਲਾਚਾਰ ਮੇਰਾ ।

੨੫੮

ਕਾਹਦੇ ਵਾਸਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਮਨਸਬਾਂ ਦੀ,
ਮਨਾ ਮੇਰਿਆ ਤੜਫਣਾ, ਚਾਹ ਕਰਨਾ ।
ਇਹ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਕੀਮਤੀ ਉਮਰ ਹੁੰਦਾ,
ਹੱਥੀਂ ਆਪਣੀ ਆਪ ਤਬਾਹ ਕਰਨਾ ।
ਠੱਪੇ-ਮੋਹਰ ਦੇ ਵਾਂਗਰਾਂ ਨਾਂ ਦੇ ਲਈ,
ਉਲਟਾ ਆਪ ਨੂੰ ਖਾਹ ਮਖਾਹ ਕਰਨਾ ।
ਨਾਲੇ ਪੀੜ ਨਪੀੜਦੀ ਜਾਨ ਰਹਿੰਦੀ,
ਨਾਲੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਰੂਹ-ਸਿਆਹ ਕਰਨਾ ।

੨੫੯

ਕਾਹਦੇ ਵਾਸਤੇ ਲੰਮੀਆਂ ਲਾਏਂ ਆਸਾਂ,
ਆਸਾਂ ਲੰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਭਲਾ ਕੀ ਕਰਨਾ ?
ਇਹ ਸੱਧਰਾਂ ਜਾਨ ਵੀ ਕੋਂਹਦੀਆਂ ਨੇ,
ਇਹਨਾਂ ਸੱਧਰਾਂ ਨੂੰ ਭਲਾ ਕੀ ਕਰਨਾ ?
ਧਾਗੇ ਉਮਰ ਦੇ ਨੂੰ ਵੱਟ ਪਈ ਜਾਂਦੀ,
ਇਹਨਾਂ ਵੱਟਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣਾ, ਕੀ ਕਰਨਾ ?
ਪਾਇਆਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤੇ ਤਾਣ ਨਹੀਂ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ,
ਦਾਈਏ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਭਲਾ ਤੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ?

੨੬੦

ਆ ਮਿੱਤਰਾ ! ਏਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਵਿੱਚ,
ਜਿੰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਏ ਨੇਕੀ ਦੀ ਕਾਰ ਕਰ ਲੈ ।
ਚਾਰ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਿਲੀ ਤੈਨੂੰ,
ਤੰਗ ਕਰ ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ, ਪਿਆਰ ਕਰ ਲੈ ।
ਇਹਦੇ ਨਾਲ ਦੀ ਹੋਰ ਨਾ ਕੋਈ ਨੇਕੀ,
ਖ਼ੁਸ਼ ਕੋਈ ਦਰਵੇਸ਼-ਦਿਲਦਾਰ ਕਰ ਲੈ ।
ਦੁੱਖਾਂ, ਦਰਦਾਂ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਕੋਈ ਹੋਵੇ,
ਹੌਲਾ ਓਸ ਦੇ ਗ਼ਮਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਕਰ ਲੈ ।

੨੬੧

ਧਰਕੇ ਧਿਆਨ ਮਹਿਬੂਬ ਦਾ ਦਿਨੇ ਰਾਤੀਂ,
ਮਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਦ ਕਰ ਲੈ ।
ਇਉਂ ਫ਼ਿਕਰ, ਹੰਦੇਸੜੇ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈ,
ਰੰਜ ਗ਼ਮ ਤੋਂ ਜਾਨ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰ ਲੈ ।
ਸਦਾ ਯਾਰ ਜੋ ਰਹੇ ਨੇ ਨਾਲ ਤੇਰੇ,
ਓਹਨਾਂ ਯਾਰਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਇਮਦਾਦ ਕਰ ਲੈ ।
ਸਰੇ ਹੋਰ ਨਾ ਤਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਗ਼ਮੀ ਵੇਲੇ,
ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰਾ ! ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਲੈ ।

੨੬੨

ਤੇਰੀ ਮਿਹਰ ਦਾ ਇਕ ਦਰਿਆ ਵਗਦਾ,
ਜੀਹਦਾ ਨਹੀਂ ਕੰਢਾ, ਆਰ ਪਾਰ ਕੋਈ ਨਾ ।
ਦਿਲ ਤਕਦਾ ਓਹਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ,
ਜੀਭਾ ਸਕਦੀ ਸ਼ੁਕਰ ਗੁਜ਼ਾਰ ਕੋਈ ਨਾ ।
ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਬਹੁਤ ਗੁਨਾਹ ਮੇਰੇ,
ਤੇਰੇ ਫ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਵੀ ਪਾਰਾਵਾਰ ਕੋਈ ਨਾ ।
ਤਕਦਾ ਮੈਂ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੇ ਸਾਗਰਾਂ ਵਿਚ,
ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਦਾ ਵੀ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਕੋਈ ਨਾ ।

੨੬੩

ਕਦੇ ਪੀਰ ਮੈਖ਼ਾਨੇ ਦਾ ਬਣ ਬਹਿੰਦਾ,
ਕਦੇ ਪਾਰਸਾ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਿਰਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ।
ਹਾਲ ਏਸ ਜਹਾਨ ਦਾ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ,
ਰਹਿੰਦਾ ਬਦਲਦਾ ਨਹੀਂ ਇਕਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ।
ਕਿਧਰੇ ਨੰਗੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਪੱਤਿਆਂ ਬਿਨ,
ਕਿਧਰੇ ਲਹਿਲਹਾਉਂਦਾ ਸਬਜ਼ਾਜ਼ਾਰ ਹੁੰਦਾ ।
ਨਾ ਹੀ ਵੇਲੇ ਸਿਰ ਕਦੀ ਖ਼ਿਜ਼ਾਂ ਆਵੇ,
ਬਿਨਾਂ ਵਕਤ ਹੀ ਮੌਸਮ ਬਹਾਰ ਹੁੰਦਾ ।

੨੬੪

ਤੇਰੇ ਫ਼ਜ਼ਲ ਤੇ ਕਰਮ ਬਗੈਰ ਸਾਈਆਂ,
ਹੋਵੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਆਸਾਨ ਮੇਰੀ ।
ਰੰਜ, ਗ਼ਮ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਅਸੂਦਗੀ ਨਾ,
ਸੌਖੀ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਇਗੀ ਜਾਨ ਮੇਰੀ ।
ਹਰੀ ਭਰੀ ਕਰ ਸਾਈਆਂ ਮੁਰਾਦ ਮੇਰੀ,
ਗਹਿ ਲਈ ਹੈ ਸ਼ਰਨ ਅਮਾਨ ਤੇਰੀ ।
ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਇਓਂ ਗੰਜ ਨਿਆਮਤਾਂ ਦੇ,
ਕਿਰਪਾ ਹੋਏਗੀ ਰੱਬ ਮਹਾਨ ਤੇਰੀ ।

੨੬੫

ਤੇਰੀ ਰਹੇਗੀ ਸਦਾ ਹੀ ਕਲਾ ਚੜ੍ਹਦੀ,
ਤੂੰ ਸਾਈਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰ ਲੈ ।
ਇਹਦੇ ਨਾਲ ਦਾ ਹੋਰ ਨਾ ਸੁੱਖ ਕੋਈ,
ਇਹ ਹੱਕ ਦੀ ਗੱਲ ਇਤਬਾਰ ਕਰ ਲੈ ।
ਜੇਕਰ ਦੀਨ ਜਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਤਲਬ ਤੈਨੂੰ,
ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਲਈ ਯਤਨ ਹਜ਼ਾਰ ਕਰ ਲੈ ।
ਬਿਨਾ ਰੱਬ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨਾ ਹੋਏ ਹਾਸਲ,
ਇਸ ਲਈ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰ ਲੈ ।

੨੬੬

ਜੇਕਰ ਚਾਹੇਂ ਤੂੰ ਮਿਲੇ ਨਾ ਰੰਜ ਤੈਨੂੰ,
ਲਾਉਣਾ ਪਏ ਨਾ ਰਾਹਤ ਲਈ ਤਾਣ ਤੈਨੂੰ ।
ਤੈਨੂੰ ਪਏਗਾ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ,
ਲਾਂਭੇ ਰੱਖਣਾ ਪਊ ਜਹਾਨ ਤੈਨੂੰ ।
ਲੋਕ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸੱਪ, ਚੂਹੇ,
ਇਹ ਚਾਹੀਦਾ ਹੋਣਾ ਗਿਆਨ ਤੈਨੂੰ ।
ਬਚੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜ ਤੋਂ ਬਚੀਂ ਹਰਦਮ,
ਜੇਕਰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤੈਨੂੰ ।

੨੬੭

ਬਚ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਈਂ ਈਰਖਾ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ,
ਇਹਨਾਂ ਯਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਤੂੰ ਮੋੜਨਾ ਈਂ ।
ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਵੇਖ ਇਹ ਹੈਨ ਪੱਥਰ,
ਦਿਲ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੋੜਨਾ ਈਂ ।
ਏਸ ਲਾਣੇ ਦੀ ਸੋਹਬਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ,
ਜੀਅ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਜਾਏ ਤਾਂ ਹੋੜਨਾ ਈਂ ।
ਡਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਭਲਾ ਤੇਰਾ,
ਛਾਪਾ ਇਹ ਨਾ ਕਦੇ ਚੰਬੋੜਨਾ ਈਂ ।

੨੬੮

ਕਦੋਂ ਤੀਕ ਤੂੰ ਭਲਾ ਅਸਮਾਨ ਹੇਠਾਂ,
ਫਿਰਦਾ ਕੱਛਦਾ ਰਹੇਂ ਜ਼ਮੀਨ ਮੀਆਂ ।
ਸੋਨੇ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਪਾਗ਼ਲ,
ਭੱਜਾ ਚਾਰ ਸੂ ਫਿਰੇਂ ਗ਼ਮਗੀਨ ਮੀਆਂ ।
ਜਾ ਕੇ ਬੈਠ ਤਨਹਾਈ ਵਿਚ ਇਕ ਪਾਸੇ,
ਵਾਂਗ ਫ਼ਕਰਾਂ ਗੋਸ਼ਾ ਨਸ਼ੀਨ ਮੀਆਂ ।
ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਲੀਕ ਵਰਗੀ,
ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਹੈ ਧੋਖਾ ਹੁਸੀਨ ਮੀਆਂ ।

੨੬੯

ਦੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਦਾ ਤੋੜ ਰਿਸ਼ਤਾ,
ਜ਼ਰਾ ਤਿਆਗ, ਇਕਾਂਤ ਦਾ ਯਾਰ ਹੋ ਜਾ ।
ਭਾਰੇ ਭਾਰ ਨੂੰ ਲਾਹ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੋਂ,
ਸੁਬਕਸਾਰ ਹੋ ਜਾ ਹੌਲੇ ਭਾਰ ਹੋ ਜਾ ।
ਅੱਖ ਮੀਟੀ ਉਘਾੜ ਕੇ ਹੋ ਮੋਮਨ,
ਝਾਤੀ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾ ।
ਉੱਠ ! ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਬੇਖ਼ਬਰਾ,
ਛੱਡ ਗ਼ਾਫ਼ਿਲੀ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਹੋ ਜਾ ।

੨੭੦

ਰਹਿੰਦਾ ਉਲਝਿਆ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਗ਼ਮਾਂ ਅੰਦਰ,
ਨਹੀਂ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿਸਾਰਦਾ ਈ ।
ਏਸ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਕਦੇ ਸੁਚੇਤ ਹੁੰਦਾ,
ਵਿੱਚ ਗਾਫ਼ਿਲੀ ਵਕਤ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਈ ।
ਜਦੋਂ ਬੀ ਨਦਾਮਤ ਦਾ ਕੇਰਿਆ ਨਹੀਂ,
ਐਵੇਂ ਕਾਸਨੂੰ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰਦਾ ਈ ।
ਝੂਠ ਮੂਠ ਪਛਤਾਵੇ ਦਾ ਕੀ ਕਰਨਾ,
ਇਹ ਨਾ ਪੈਂਤੜਾ ਕੱਖ ਸਵਾਰਦਾ ਈ ।

੨੭੧

ਮੁੜ੍ਹਕੇ ਨਾਲ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੇ ਭਿਜਿਆ ਏ,
ਲੂੰ ਲੂੰ ਮੇਰਾ, ਵਾਲ ਵਾਲ ਮੇਰਾ ।
ਤੂੰ ਪੁੰਜ ਹੈਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨੇਕੀਆਂ ਦਾ,
ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਾਰੀਆਂ ਬਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ।
ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਗੁਨਾਹ ਮੈਂ ਕਰੀਂ ਜਾਊਂ,
ਰਹੂ ਕਦੋਂ ਤੱਕ ਫ਼ਜ਼ਲ ਕਮਾਲ ਤੇਰਾ ।
ਵੇਖ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਤੇ ਮੇਹਰ ਤੇਰੀ,
ਹੁੰਦਾ ਵਾਂਗ ਸ਼ਰਮਿੰਦਿਆਂ ਹਾਲ ਮੇਰਾ ।

੨੭੨

ਛੱਡ ਖ਼ੁਦੀ, ਤਕੱਬਰੀ, ਗ਼ਾਫ਼ਿਲੀ ਨੂੰ,
ਲਾਂਭੇ ਫ਼ਿਤਨਿਆਂ ਤੋਂ ਮੈਂਡੇ ਯਾਰ ਹੋ ਜਾ ।
ਹਰ ਵੇਲੇ ਦਾ ਮਾੜਾ ਹੈ ਖ਼ਾਰ ਬਣਨਾ,
ਉਠ ਮਹਿਕਦੀ, ਖਿੜੀ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਹੋ ਜਾ ।
ਭੈੜੇ ਆਪਣੇ ਨਫ਼ਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਵੈਰੀ,
ਛੱਡ ਨੇਸਤੀ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਹੋ ਜਾ ।
ਸਮਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੂੰ ਵੈਰੀ,
ਤੈਨੂੰ ਆਖਿਆ ਮੈਂ, ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਹੋ ਜਾ ।

੨੭੩

ਸਮਝਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਓਸਦੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ,
ਸਮਝ ਨਾਲ ਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਆਸਾਨ ਹੋਵੇ ।
ਓਹ ਅੱਖੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ,
ਮਾਰ ਟੱਕਰਾਂ ਦਿਲ ਹਲਕਾਨ ਹੋਵੇ ।
ਪਾਉਣਾ, ਲੱਭਣਾ, ਵੇਖਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ,
ਕਿਸੇ ਵਿਰਲੇ ਨੂੰ ਓਹਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਵੇ ।
ਉਸ ਲਈ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗਰਾਂ ਦਿਲ ਹੋਇਆ,
ਅੱਖ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋਵੇ ।

੨੭੪

ਮਾਲ, ਦੌਲਤਾਂ, ਵੇਖ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਨੂੰ,
ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਕਦੇ ਮਗਰੂਰ ਹੋਣਾ ।
ਇਹ ਸ਼ੈਅ ਨਾ ਘੱਟ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲੋਂ,
ਪੀ ਕੇ ਭੁੱਲ ਨਾ ਕਦੇ ਮਖ਼ਮੂਰ ਹੋਣਾ ।
ਇਹ ਦੌਲਤਾਂ ਆਉਣੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਨੇ,
ਬਣਿਆਂ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਨੇੜੇ ਤੇ ਦੂਰ ਹੋਣਾ ।
ਦੌਲਤ ਆਏ ਤਾਂ ਕਦੇ ਨਾ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋਈਏ,
ਜਾਏ ਚਲੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰੰਜੂਰ ਹੋਣਾ ।

੨੭੫

ਖਸਤਾ ਦਿਲੀ ਤੇ ਰੰਜ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਨ,
ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਸਾਈਆਂ ਦੱਸ ਤਾਂ ਸਹੀ ।
ਕਦੋਂ ਤੱਕ ਸਹਾਰਾਂਗਾ ਦੁੱਖੜੇ ਮੈਂ,
ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਸਾਈਆਂ ਦੱਸ ਤਾਂ ਸਹੀ ।
ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਬਦੀਆਂ ਹਾਂ ਮੈਂ ਕਰਦਾ,
ਤੂੰ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰੇਂਗਾ ? ਦੱਸ ਤਾਂ ਸਹੀ ।
ਕਿਹੜਾ ਬਖ਼ਸ਼ੇਗਾ ਤੈਂਡੜੇ ਬਾਝ ਸਾਈਆਂ,
ਕਿਹੜੇ ਦਰ ਜਾਵਾਂ, ਜ਼ਰਾ ਦੱਸ ਤਾਂ ਸਹੀ ।

੨੭੬

ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਰਗੇ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਕੀ ਕਹੀਏ,
ਬਹੁਤ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਪਿਆ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਦਾ ।
ਉੱਤੋਂ ਬੜਾ ਇਹ ਅਮਨ ਪਸੰਦ ਜਾਪੇ,
ਪਰ ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਵੈਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਧਰਦਾ ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਹੋਰ ਨਾ ਕੋਈ ਚਾਰਾ,
ਇੱਕੋ ਸਾਗਰ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਢਾਲ-ਪਰਦਾ ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨੰਗਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕੋਈ ਨਾ,
ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਪਰ ਮਰਦਾ ਹੈ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ।

੨੭੭

ਛੱਡ ਆਪਣੇ ਵਹਿਮ ਖ਼ਿਆਲ ਫੋਕੇ,
ਫਿਕਰਾਂ ਝੂਠਿਆਂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਡੋਲੀਏ ਨਾ ।
ਕੋਈ ਨੇਕ ਹੋਵੇ, ਕੋਈ ਬਦ ਹੋਵੇ,
ਮੰਦਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਬੋਲੀਏ ਨਾ ।
ਸਾਕੀ ਜਾਮ ਨੂੰ ਯਾਰ ਬਣਾ ਲਈਏ,
ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਦੁੱਖੜੇ ਫੋਲੀਏ ਨਾ ।
ਯਾਰ ਹੋਣ ਤਾਂ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਕਾਫੀ,
ਚੌਥੇ ਯਾਰ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਟੋਲੀਏ ਨਾ ।

੨੭੮

ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਬਣ ਵੈਰੀ,
ਜੇਕਰ ਆਪੇ ਦੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਤੇਰਾ ।
ਬਚ ਸਾਰੀਆਂ ਮੰਦੀਆਂ ਖ਼ਾਹਸ਼ਾਂ ਤੋਂ,
ਹੋਏ ਜੱਗ ਤੋਂ ਚਿੱਤ ਫਰਾਰ ਤੇਰਾ ।
ਤੇਰੇ ਅੱਥਰੇ ਨਫ਼ਸ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਾਂ ?
ਅਸਲੋਂ ਇਹੀ ਹੈ ਦਿਲ-ਆਜ਼ਾਰ ਤੇਰਾ ।
ਏਸ ਕੰਡੇ ਨੂੰ ਪੁੱਟ ਕੇ ਸੁੱਟ ਲਾਂਭੇ,
ਦਿਲ ਹੋਏ ਫਿਰ ਵਾਂਗ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਤੇਰਾ ।

੨੭੯

ਹਰ ਘੜੀ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਦੇਣ ਮੈਨੂੰ,
ਬਾਹਰ ਗਿਣਤੀਓਂ ਰੱਬਾ ! ਗੁਨਾਹ ਮੇਰੇ ।
ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਨਮੋਸ਼ੀ ਨੇ ਕੁਠਿਆ ਹੈ,
ਸਦਾ ਲਟਕਦੀ ਬੁਲ੍ਹਾਂ ਤੇ ਆਹ ਮੇਰੇ ।
ਵਗੀਂ ਵਾਏ ਮੁਰਾਦ ਤੇ ਵਸਲ ਦੀਏ,
ਹੁਣ ਨਾ ਆਸ ਦੇ ਕਿੰਗਰੇ ਢਾਹ ਮੇਰੇ ।
ਬੇੜੀ ਪਾਰ ਕਰ ਆਣ ਮੰਝਧਾਰ ਵਿੱਚੋਂ,
ਲੱਗੇ ਪਾਪ ਈ ਕਰਨ ਤਬਾਹ ਮੇਰੇ ।

੨੮੦

ਮਿਲਦਾ ਰੰਜ ਤੇ ਪੀੜਾ ਬਿਨ ਹੋਰ ਕੁਛ ਨਾ,
ਮੋਹ ਸਰਾਸਰ ਕੂੜ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਈ ।
ਏਸ ਮੋਹ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੋ ਜਾ,
ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਡੁਬੋ ਕੇ ਮਾਰਦਾ ਈ ।
ਦਿਲ ਆਪਣਾ ਰੱਬ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਵੇਖ,
ਰਹਿੰਦਾ ਡਰ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪਰਕਾਰ ਦਾ ਈ ।
ਵਹਿਮ ਭਰਮ, ਹੰਦੇਸੜੇ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ,
ਸਿਰ ਤੇ ਮਿਹਰ ਦਾ ਹੱਥ ਕਰਤਾਰ ਦਾ ਈ ।

੨੮੧

ਅਜੇ ਤੱਕ ਨਾ ਬਦੀਆਂ ਤੇ ਨੇਕੀਆਂ ਤੋਂ,
ਹੋਇਆ ਆਪਣਾ ਆਪ ਆਗਾਹ ਮੇਰਾ ।
ਤੇਰੇ ਫ਼ਜ਼ਲ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੇ,
ਖਾਤਾ ਅਮਲਾਂ ਦਾ ਹੋਇਆ ਸਿਆਹ ਮੇਰਾ ।
ਸਭੇ ਤਾਣ, ਨਿਤਾਣ ਨੇ ਵੱਸ ਤੇਰੇ,
ਤੇਰੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਹੱਥ ਹੈ ਰਾਹ ਮੇਰਾ ।
'ਅੱਲਾ ਬਾਝ ਨਾ ਸਰਬ ਸਮਰੱਥ ਕੋਈ',
ਏਸ ਕੌਲ ਦਾ ਅੱਲਾ ਗਵਾਹ ਮੇਰਾ ।

੨੮੨

ਬਿਨਾ ਤੇਰੀਆਂ ਰਹਿਮਤਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ,
ਰੱਬਾ ਕੋਈ ਨਾ ਪੁਸ਼ਤ-ਪਨਾਹ ਮੇਰਾ ।
ਬਹੁਤ ਮੈਂ ਲਾਚਾਰ, ਮਜਬੂਰ, ਆਜਿਜ਼,
ਹੋਇਆ ਪੁੱਜ ਕੇ ਹਾਲ ਤਬਾਹ ਮੇਰਾ ।
ਮੈਥੋਂ ਹੋ ਨਾ ਸਕਦੀ ਪਾਰਸਾਈ,
ਨਹੀਂ ਜ਼ਿਕਰ ਦੇ ਕਾਬਲ ਗੁਨਾਹ ਮੇਰਾ ।
"ਅੱਲਾ ਬਾਝ ਨਾ ਸਰਬ ਸਮਰੱਥ ਕੋਈ,"
ਏਸ ਕੌਲ ਦਾ ਅੱਲਾ ਗਵਾਹ ਮੇਰਾ ।

੨੮੩

ਇੱਕੋ ਨਾਲ ਝਰਾਟ ਅੜੁੰਬ ਲੈ ਗਈ,
ਦਿਲ, ਸ਼ੋਖ ਦੀ ਸ਼ੋਖ ਨਿਗਾਹ ਮੇਰਾ ।
ਕਾਲੀ ਅੱਖ ਓਹ ਰਾਤ ਦੇ ਵਾਂਗ ਕਰ ਗਈ,
ਚਿਟਾ ਲਿਸ਼ਕਦਾ ਦਿਨ ਸਿਆਹ ਮੇਰਾ ।
ਮਿਲਿਆ ਆਣ ਬੁੜ੍ਹਾਪਾ ਸ਼ਬਾਬ ਦੇ ਨਾਲ,
ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਆਖਰੀ ਰਾਹ ਮੇਰਾ ।
"ਅੱਲਾ ਬਾਝ ਨਾ ਸਰਬ ਸਮਰੱਥ ਕੋਈ,"
ਏਸ ਕੌਲ ਦਾ ਅੱਲਾ ਗਵਾਹ ਮੇਰਾ ।

੨੮੪

ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਫ਼ਲਕ ਤਬਾਹ ਕੀਤੀ,
ਮੇਰੇ ਪੱਲੇ 'ਚ ਪਾਈਆਂ ਖ਼ਵਾਰੀਆਂ ਨੇ ।
ਹਰ ਸ਼ਾਹ, ਫ਼ਕੀਰ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ,
ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਲਾਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ।
ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਪਰਖਿਆ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ,
ਹਰ ਦਰ ਤੇ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰੀਆਂ ਨੇ ।
"ਅੱਲਾ ਬਾਝ ਨਾ ਸਰਬ ਸਮਰੱਥ ਕੋਈ,"
ਹੱਥ ਅੱਲਾ ਦੇ ਸਭ ਸਰਦਾਰੀਆਂ ਨੇ ।

੨੮੫

ਨਹੀਂ ਓਸ ਤੋਂ ਅਸਾਂ ਪਨਾਹ ਮੰਗੀ,
ਧਰੀ ਟੇਕ ਨਾ ਕੋਈ ਤਕਦੀਰ ਉੱਤੇ ।
ਗਏ ਹੋ ਤਬਾਹ ਬਰਬਾਦ ਸਾਈਆਂ,
ਕੀਤਾ ਮਾਣ ਜਦ ਅਸਾਂ ਤਦਬੀਰ ਉੱਤੇ ।
ਤਾਕਤ ਆਪਣੀ ਤੇ ਫੋਕਾ ਆਕੜੀਂ ਨਾ,
ਇਹ ਕੰਮ ਨਾ ਆਏ ਅਖ਼ੀਰ ਉੱਤੇ ।
ਅੱਲਾ ਬਾਝ ਨਾ ਸਰਬ ਸਮਰੱਥ ਕੋਈ,
ਰੋਸ਼ਨ ਸੱਚ ਇਹ ਰੋਸ਼ਨ ਜ਼ਮੀਰ ਉੱਤੇ ।

੨੮੬

ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਐਬਾਂ ਨੇ ਮਾਰਿਆ ਹੈ,
ਕੀਤਾ ਹੋਰ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਬਾਹ ਮੈਨੂੰ ।
ਬਾਝੋਂ ਫ਼ਜ਼ਲ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ,
ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ ਕਦੇ ਪਨਾਹ ਮੈਨੂੰ ।
ਮੈਂ ਮਾੜਾ ਤੇ ਤਕੜਾ ਸ਼ੈਤਾਨ ਬਾਹਲਾ,
ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਾ ਲਏਗਾ ਢਾਹ ਮੈਨੂੰ ।
ਅੱਲਾ ਬਾਝ ਨਾ ਸਰਬ ਸਮਰੱਥ ਕੋਈ,
ਓਹੀ ਦੇਵੇਗਾ ਸੁੱਖ ਦਾ ਸਾਹ ਮੈਨੂੰ ।

੨੮੭

ਭਾਵੇਂ ਕਰਾਂ ਮੈਂ ਨੇਕੀ ਪਰਹੇਜ਼ਗਾਰੀ,
ਭਾਵੇਂ ਰੱਜ ਕੇ ਮੈਂ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਹੋਵਾਂ ।
ਬਖ਼ਸ਼ ਦਏਂਗਾ ਪੂਰਨ ਯਕੀਨ ਮੈਨੂੰ,
ਤੇਰਾ ਜੇਕਰਾਂ ਤਾਬਿਆਦਾਰ ਹੋਵਾਂ ।
ਬਦੀਆਂ ਨੇਕੀਆਂ ਮਾਲਕਾ ਹੱਥ ਤੇਰੇ,
ਤੇਰੀ ਮਿਹਰ ਦਾ ਅਲਮ ਬਰਦਾਰ ਹੋਵਾਂ ।
ਅੱਲਾ ਬਾਝ ਨਾ ਸਰਬ ਸਮਰੱਥ ਕੋਈ,
ਓਹਦੇ ਕਰਮ ਦਾ ਹੀ ਤਲਬਗਾਰ ਹੋਵਾਂ ।

੨੮੮

ਤੈਨੂੰ ਮਕਰ ਦੇ ਵਿਚ ਕੀ ਮਜ਼ਾ ਆਉਂਦਾ,
ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਤਾਂ ਸਹੀ ਪਰਹੇਜ਼ਗਾਰਾ ।
ਫਿਰੇਂ ਸੌ ਪਸ਼ਮੀਨੇ ਦੇ ਪਾਈ ਚੋਗੇ,
ਕਾਹਦੇ ਵਾਸਤੇ ਕਰੇਂ ਪਾਖੰਡ ਭਾਰਾ ।
ਧਾਗਾ ਤਸਬੀ ਦਾ ਪਾਇਆ ਬਾਰੀਕ ਵਾਲੋਂ,
ਸੁਣਿਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਬੜਾ ਪਿਆਰਾ ।
ਰੱਸਾ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਆਪਣੀ ਧੌਣ ਦੇ ਲਈ,
ਹੱਥੀਂ ਆਪ ਤੂੰ ਵੱਟਿਆ ਹੈ ਯਾਰਾ ।

੨੮੯

ਕਿਹੜੇ ਫਾਇਦੇ ਵਾਸਤੇ ਦੱਸ ਤਾਂ ਸਹੀ,
ਪਿਆ ਹਿਰਸ ਦੇ ਬੀਜ ਖਿਲਾਰਦਾ ਏਂ ?
ਏਸ ਗੱਲ ਫਜੂਲ ਤੋਂ ਕੀ ਹਾਸਲ,
ਜੀਹਦੇ ਵਾਸਤੇ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰਦਾ ਏਂ ?
ਲਾਹੇਵੰਦਾ ਨਾ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਕਦੇ ਸੌਦਾ,
ਇਹ ਸੱਚ ਕਿਓਂ ਮਨਂੋ ਵਿਸਾਰਦਾ ਏਂ ?
ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਵਾਲੀ,
ਤੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਨਹੀਂ ਏਂ, ਹਾਰਦਾ ਏਂ ?

੨੯੦

ਫਸ ਕੇ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਦੇ ਜਾਲ ਅੰਦਰ,
ਬਹੁਤ ਪੁੱਜ ਕੇ ਤੂੰ ਖ਼ਵਾਰ ਹੋਵੇਂ ।
ਬੈਠਾ ਆਪਣੀ ਖ਼ੁਦੀ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ,
ਵਾਂਗਰ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਅਸ਼ਕਬਾਰ ਹੋਵੇਂ ।
ਰਹੁ ਸਰੂ ਦੇ ਵਾਂਗ ਆਜ਼ਾਦ ਸਿੱਧਾ,
ਜਦੋਂ ਹਸਤੀ ਦੇ ਗੁਲਸ਼ਨ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਵੇਂ ।
ਸੁੰਬਲ ਜਾਂ ਚਮੇਲੀ ਦਾ ਫੁੱਲ ਹੋਵੇਂ,
ਭਾਵੇਂ ਘਾਹ ਦੀ ਤਿੜ ਜਾਂ ਖਾਰ ਹੋਵੇਂ ।

੨੯੧

ਤੇਰੀ ਧੁੰਮ ਜਹਾਨ ਤੇ ਪੈ ਜਾਏ,
ਸਿੱਕਾ ਤੇਰਾ ਅਸਮਾਨਾਂ ਤੇ ਚੱਲ ਜਾਏ ।
ਫਿਰ ਵੀ ਖ਼ਾਕ ਦੇ ਵਾਂਗਰਾਂ ਰਹੀਂ ਆਜਿਜ਼,
ਓੜਕ ਆਦਮੀ ਖ਼ਾਕ ਵਿਚ ਰਲ ਜਾਏ ।
ਫ਼ਿਕਰ ਕਦੇ ਜਹਾਨ ਦਾ ਕਰੀਦਾ ਨਹੀਂ,
ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਟਲ ਜਾਏ ।
ਜ਼ਰਾ ਸਾਂਭ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰੱਖ ਦਾਮਨ,
ਚਿੱਕੜ ਏਸ ਨੂੰ ਹਿਰਸ ਨਾ ਮਲ ਜਾਏ ।

੨੯੨

ਮੇਰੇ ਮੱਥੇ ਤੇ ਲਿਖੇ ਗੁਨਾਹ ਮੇਰੇ,
ਪੜ੍ਹਨਾ ਤੂੰ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਏਂ ।
ਫਿਰ ਵੀ ਚੁਪ ਚੁਪੀਤੜਾ ਨਾਲ ਪਰਦੇ,
ਪਰਦਾ ਮਿਹਰ ਦਾ ਮੇਰੇ ਤੇ ਤਾਣਦਾ ਏਂ ।
ਤੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਕੋਈ ਨਾ ਗੱਲ ਗੁੱਝੀ,
ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਤੂੰ ਦਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਣਦਾ ਏਂ ।
ਮੈਂ ਪਾਪੀ ਹਾਂ ਜਾਂ ਕਿ ਪਾਰਸਾ ਹਾਂ,
ਮੈਨੂੰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਖ਼ੂਬ ਪਛਾਣਦਾ ਏਂ ।

੨੯੩

ਜਿਹੜਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹਸਤੀ ਦੇ ਸੁਖ ਸਾਰੇ,
ਓਸ ਜਾਮ ਦੀ ਜੇਕਰ ਹੈ ਭਾਲ ਤੈਨੂੰ ।
ਫਿਰੇਂ ਝੂਮਦਾ ਮਸਤੀਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਤੂੰ,
ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਕਰ ਛੱਡਿਆ ਮਾਲਾਮਾਲ ਤੈਨੂੰ ।
ਛੱਡ ਦੀਨ ਤੇ ਯਾਰ ਦਾ ਪਕੜ ਪੱਲਾ,
ਦੱਸਾਂ ਰਮਜ਼ ਮੈਂ ਬੜੀ ਕਮਾਲ ਤੈਨੂੰ ।
ਇਹਨੂੰ ਛੱਡੀਂ ਨਾ ਆਖ਼ਰੀ ਦਮਾਂ ਤੀਕਰ,
ਇਹੀ ਕਰੂਗਾ ਸਦਾ ਨਿਹਾਲ ਤੈਨੂੰ ।

੨੯੪

ਭੱਜਾ ਫਿਰੇਂਗਾ ਸਾਰੇ ਜਹਾਨ ਪਿੱਛੇ,
ਕਦੋਂ ਤੱਕ ਤੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦਾ ।
ਕਦੋਂ ਤੱਕ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ,
ਫਿਰ ਫਿਰ ਮੰਦਾ ਉਜਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਲ ਕਰਦਾ ।
ਦਾਮਨ ਸਬਰ ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਬਹੁਤ ਚੌੜਾ,
ਕੋਈ ਰੀਸ ਨਾ ਓਸ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ।
ਤਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖਿਸਕਣ ਨਾ ਦਈਂ ਹੱਥੋਂ,
ਇਹ ਪੱਲਾ ਜੋ ਸਦਾ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦਾ ।

੨੯੫

ਸਾਈਆਂ ਇਕ ਇਕੱਲੜਾ ਮੈਂ ਹੀ ਨਹੀਂ,
ਜੀਹਦਾ ਦਿਲ ਹੈ ਤਾਬਿਆਦਾਰ ਤੇਰਾ ।
ਹਾਜ਼ਰ ਨਾਜ਼ਰ ਹੈਂ ਤੂੰ ਤਾਂ ਹਰ ਵੇਲੇ,
ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਹੋਇਆ ਪਸਾਰ ਤੇਰਾ ।
ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਦੀ ਪਕੜ ਵਿਚ ਨਾ ਆਏ,
ਸਾਈਆਂ ਖ਼ਿਆਲ ਵੀ ਅਪਰ ਅਪਾਰ ਤੇਰਾ ।
ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾ ਪਏ ਮੈਨੂੰ,
ਨਿਰਾਕਾਰ ਜੋ ਹੈ ਅਕਾਰ ਤੇਰਾ ।

੨੯੬

ਮੇਰੇ ਪਿਆਰਿਆ ਮਿੱਤਰਾ ਦੱਸ ਤਾਂ ਸਹੀ,
ਕਿਉਂ ਏਤਰਾਂ ਹੋਇਆ ਨਾਦਾਨ ਤੂੰ ਹੈਂ ।
ਕਿਤਨਾ ਚਿਰ ਜਹਾਨ ਵਿਚ ਵਾਸ ਤੇਰਾ,
ਏਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਅਣਜਾਣ ਤੂੰ ਹੈਂ ।
ਕੂੜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਏਸ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਕੂੜੀ,
ਏਸ ਕੂੜ ਉੱਪਰ ਆਕੜਖਾਨ ਤੂੰ ਹੈਂ ।
ਬਹੁਤਾ ਚਿਰ ਨਾ ਏਸ ਥਾਂ ਬੈਠ ਰਹਿਣਾ,
ਦੋਂਹ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਯਾਰ ਮਹਿਮਾਨ ਤੂੰ ਹੈਂ ।

੨੯੭

ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਦੇ ਦੀਦਿਆਂ ਵਿਚ ਹਰਦਮ,
ਹੁੰਦਾ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਮੇਰੇ ਦਿਲਦਾਰ ਤੇਰਾ ।
ਕੋਈ ਸ਼ੈਅ ਨਾ ਅਸਰ ਤੋਂ ਹੋਏ ਖਾਲੀ,
ਹਰ ਘੜੀ ਤੇ ਹਰ ਪਲ ਦੀਦਾਰ ਤੇਰਾ ।
ਖ਼ਸਤਾ ਹਾਲ ਜੋ ਜਲਵਾ ਜਮਾਲ ਵੇਖੇ,
ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ-ਨਿਸਾਰ ਤੇਰਾ ।
ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਨਾ ਖ਼ਬਰ ਰਹਿੰਦੀ,
ਦਾਸ ਹੋਏ ਓਹ ਪਾਗਲਾਂ ਹਾਰ ਤੇਰਾ ।

੨੯੮

ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਓਏ ਖ਼ਾਨਾ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਇਆ,
ਕਾਹਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੱਬ ਪਛਾਣਦਾ ਨਹੀਂ ।
ਓਏ ਨਜ਼ਰ ਦੇ ਧੋਖਿਆ ਹੱਦ ਹੋ ਗਈ,
ਤੂੰ ਵੀ ਅੱਲਾ ਦੀ ਜ਼ਾਤ ਸਿਆਣਦਾ ਨਹੀਂ ।
ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪਾਣੀ ਤੇ ਲੀਕ ਵਾਂਗੂੰ,
ਖ਼ਬਰ ਆਉਣ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਪਤਾ ਜਾਣ ਦਾ ਨਹੀਂ ।
ਓਏ ਜੋਸ਼ ਦੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਬੁਲਬੁਲੇ ਤੂੰ,
ਵਾਂਗਰ ਹੋਰਨਾਂ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ ।

੨੯੯

ਮੈਂ ਪਾਪਾਂ ਅਪਰਾਧਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ,
ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਤੇ ਫ਼ਜ਼ਲ ਇਹਸਾਨ ਤੇਰਾ ।
ਦਸਤਰਖ਼ਾਨ ਜੋ ਭਰਿਆ ਨਿਆਮਤਾਂ ਦਾ,
ਉਸ ਤੇ ਰਿਹਾ ਮੈਂ ਸਦਾ ਮਹਿਮਾਨ ਤੇਰਾ ।
ਭਾਵੇਂ ਮੇਰਿਆਂ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕੋਈ ਨਾ,
ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਰ ਫ਼ਜ਼ਲ ਮਹਾਨ ਤੇਰਾ ।
ਏਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਤੇ,
ਦਿਲ ਬਹੁਤ ਰਹਿੰਦਾ ਪਸ਼ੇਮਾਨ ਮੇਰਾ ।

੩੦੦
ਮੰਨ ਲਿਆ ਮੈਂ ਏਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਕੋਈ ਨਾ,
ਵਾਂਗ ਨਰਗਸ ਦੇ ਤੂੰ ਜ਼ਰਦਾਰ ਯਾਰਾ ।
ਜ਼ਰਾ ਹੋਸ਼ ਕਰ ਅੱਖੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹਕੇ ਤੇ,
ਝਾਤੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੀਂ ਮਾਰ ਯਾਰਾ ।
ਮਾਲ, ਧਨ ਤੇ ਮਨਸਬ ਦੀ ਪਈ ਰਹਿੰਦੀ,
ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਨਾ ਸੁਝਦੀ ਕਾਰ ਯਾਰਾ ।
ਰੱਖੀਂ ਯਾਦ ਕਿ ਪਤਝੜ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਣੀ,
ਸਦਾ ਰਹਿਣੀ ਨਾ ਏਥੇ ਬਹਾਰ ਯਾਰਾ ।

੩੦੧

ਗ਼ਾਫ਼ਿਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋ ਬਹਿਣਾ,
ਬੜੇ ਭੈੜੇ ਇਹ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਈ ।
ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਈਂ ਨਾ ਬੈਠ ਇਸ ਜੁੰਡਲੀ ਵਿਚ,
ਇਹ ਲੋਕ ਵਿਸਾਹ ਕੇ ਮਾਰਦੇ ਈ ।
ਸੁਹਬਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋ ਤਿੱਤਰ,
ਇਹ ਬਦੀਆਂ ਦਾ ਝੱਲ ਖਿਲਾਰਦੇ ਈ ।
ਵੇਖ ਲਈਂ ਫ਼ਰੇਬ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ,
ਤੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੱਯਾਦ ਲੰਗਾਰਦੇ ਈ ।

੩੦੨

ਬੁਢੀ ਉਮਰ ਨਤਾਣੀ ਵਿਚ ਸੋਭਦਾ ਨਹੀਂ,
ਵਿਚ ਗੁਲਸ਼ਨ ਦੇ ਮੌਜ ਬਹਾਰ ਕਰਨਾ ।
ਫੁੱਲ-ਅੱਥਰੂ ਕੇਰ ਕੇ ਅੱਖੀਆਂ 'ਚੋਂ,
ਦਾਮਨ ਚਾਹੀਦਾ ਨਾ ਦਾਗ਼ਦਾਰ ਕਰਨਾ ।
ਏਸ ਬਾਗ਼ ਅੰਦਰ ਫੁੱਲ ਡੋਡੀ ਦੇ ਵਾਂਗ,
ਤੈਨੂੰ ਪੈ ਰਿਹਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨਾ ।
ਖਿੜਨਾ ਓਸੇ ਹੀ ਪਰੀ ਰੁਖ਼ਸਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ,
ਜੀਹਦੀ ਮਹਿਕ ਨੇ ਚਮਨ ਸਰਸ਼ਾਰ ਕਰਨਾ ।

੩੦੩

ਮਨਾ ਕਦੋਂ ਤਕ ਨੱਸਿਆ ਫਿਰੇਂਗਾ ਤੂੰ,
ਜੰਗਲ ਬੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਕੋਹਸਾਰ ਦੇ ਵਿਚ ।
ਸਿਰ ਤੇ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਦੀ ਪੰਡ ਚੁੱਕੀ,
ਕਦੋਂ ਤੱਕ ਤੂੰ ਰਹੇਂ ਆਜ਼ਾਰ ਦੇ ਵਿਚ ।
ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇਰੀਆਂ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਦੇ,
ਹੋਣੀ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਦੇ ਵਿਚ ।
ਅਜੇ ਵੇਲਾ ਈ ਸੰਭਲ ਜਾ ਸ਼ਰਮ ਕਰ ਲੈ,
ਤਾਂ ਜੋ ਸੁਰਖਰੂ ਹੋਵੇਂ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਵਿਚ ।

੩੦੪

ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਤਰਾ ਬੜਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਇਸ ਤੇ,
ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਹਾਲ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ ।
ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਬਦਖਾਹ ਹੋਇਓਂ,
ਭਲਾ ਆਪਣਾ ਤੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਨਹੀਂ ।
ਹੁੰਦਾ ਬੁਰਾ ਖ਼ੁਮਾਰ ਵੀ ਗ਼ਾਫ਼ਿਲੀ ਦਾ,
ਹੋਇਆ ਕਦੇ ਵੀ ਹੋਸ਼ ਦੇ ਹਾਣਦਾ ਨਹੀਂ ।
ਤੜਕਸਾਰ ਜੋ ਨੂਰ ਦਾ ਜਾਮ ਮਿਲਦਾ,
ਤੂੰ ਤਾਂ ਉਹਦਾ ਸੁਆਦ ਵੀ ਮਾਣਦਾ ਨਹੀਂ ।

੩੦੫

ਮਾਲ ਦੌਲਤਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਸ਼ੈਅ ਮਾੜੀ,
ਪੈਦਾ ਏਸ ਤੋਂ ਜ਼ਹਿਮਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਈ ।
ਦਾਮਨ ਯਾਰ ਦਾ ਘੁੱਟ ਕੇ ਪਕੜ ਲਈਏ,
ਬੜੀਆਂ ਓਹਦੀਆਂ ਰਹਿਮਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਈ ।
ਕਰਨੀ ਗ਼ਾਫ਼ਿਲੀ ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਬ ਹੁੰਦਾ,
ਇਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਨਦਾਮਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਈ ।
ਇਹਨਾਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਜੇ ਆ ਜਾਏ,
ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਫ਼ਰਾਗ਼ਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਈ ।

੩੦੬

ਬੜਾ ਹੋਇਆ ਲਾਚਾਰ ਮੈਂ ਯਾ ਰੱਬਾ !
ਆਉਂਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਨਾ ਕਾਰ ਮੇਨੂੰ ।
ਗ਼ਫ਼ਲਤ ਅਤੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨੇ,
ਕਰ ਛੱਡਿਆ ਸਾਈਆਂ ਬਦਕਾਰ ਮੈਨੂੰ ।
ਜਦੋਂ ਕੰਮ ਦੇ ਲਈ ਨਖਿੱਧ ਹੋਇਆ,
ਫੇਰ ਕੰਮ ਦੀ ਪਈ ਸੀ ਸਾਰ ਮੈਨੂੰ ।
ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੇ ਆ ਸਕਦੀ,
ਸੁੱਝੀ ਓਹ ਨਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਰ ਮੈਨੂੰ ।

੩੦੭

ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਗਰਾਂ ਗਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਿਆਂ ਤੂੰ,
ਤੇਰੀ ਦੋਸਤੀ ਰਹੀ ਸਹਿਰਾ ਦੇ ਨਾਲ ।
ਪਲੇ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸੱਧਰਾਂ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ,
ਹਰ ਥਾਂ ਗਾਹਿਆ ਤੂੰ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ।
ਤੁਰਿਆ ਉਮਰ ਦਾ ਕਾਫ਼ਿਲਾ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ,
ਨੇੜੇ ਮੰਜ਼ਲ ਦੇ ਵਕਤ ਢੁਕਾ ਦੇ ਨਾਲ ।
ਸਫ਼ਰ ਮੁੱਕਿਆ ਈ ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੋਚ ਬਹਿਕੇ,
ਕਿਥੇ ਘੁੰਮਿਓਂ ਕਿਹੜੀ ਹਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ।

੩੦੮

ਦਿਲਾ ਮੇਰਿਆ ਅਗਲੇ ਜਹਾਨ ਕੋਲੋਂ,
ਕਿਉਂ ਐਵੇਂ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਹੀ ਡਰੀ ਜਾਏਂ ?
ਇੱਕ ਘੜੀ ਲਈ ਜ਼ਰਾ ਤੂੰ ਸੋਚ ਤਾਂ ਸਹੀ,
ਕਿਹੜੀ ਸ਼ੈਅ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਰੀ ਜਾਏਂ ?
ਰਾਹੇ ਮੌਤ ਦੇ ਬੜਾ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ,
ਹਾਏ ਹਾਏ ਕਿਉਂ ਸ਼ੋਹਦਿਆ ਕਰੀ ਜਾਏਂ ?
ਘਰ ਮੌਤ ਦਾ ਇਸੇ ਜਹਾਨ ਅੰਦਰ,
ਓਹਨੂੰ ਓਪਰੀ ਸਮਝ ਕਿਉਂ ਡਰੀ ਜਾਏਂ ?

੩੦੯

ਲੋਕ ਏਸ ਜਹਾਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਮਾੜੇ,
ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਯਾਰਾ ।
ਇਹਨੀਂ ਜੰਗਲੀਂ ਚਿਤਰੇ ਘੁੰਮਦੇ ਨੇ,
ਬੇਲੇ ਇਹ ਬਘਿਆੜਾਂ ਦੇ ਘਰ ਯਾਰਾ ।
ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਦਿਲ ਤੇਰਾ ਪੱਥਰ ਦਿਲ ਲੋਕੀਂ,
ਚੂਰ ਓਸ ਨੂੰ ਦੇਣ ਨਾ ਕਰ ਯਾਰਾ ।
ਰੱਖੀਂ ਰੱਖ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਇਹ ਸ਼ੀਸ਼ਾ,
ਕਿਧਰੇ ਇਹਨੂੰ ਨਵੇਕਲਾ ਧਰ ਯਾਰਾ ।

੩੧੦

ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦਾ ਡਰ ਤੈਨੂੰ,
ਰੁਖ਼ ਜਾਪਦਾ ਬੜਾ ਬੇਬਾਕ ਤੇਰਾ ।
ਵਿਚ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਦੇ ਰੱਕੜਾਂ ਦੇ,
ਨਾਲ ਖੀਸੇ ਦੇ ਗਲਮਾ ਵੀ ਚਾਕ ਤੇਰਾ ।
ਚੌਂਹ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਤੈਂਡੜੀ ਜ਼ਿੰਦਗਾਨੀ,
ਹਸ਼ਰ ਹੋਵਣਾ ਏਂ ਇਬਰਤਨਾਕ ਤੇਰਾ ।
ਚੇਤੇ ਰੱਖ ਕਿ ਖ਼ਾਕ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਏਂ,
ਜਿਸਮ ਹੋਵੇਗਾ ਅੰਤ ਨੂੰ ਖ਼ਾਕ ਤੇਰਾ ।

੩੧੧

ਜੇ ਦਿਲ ਹੈ ਇੱਕ ਦਰਿਆ ਤੇਰਾ,
ਉਹਦੇ ਵਿਚ ਤੂੰ ਤਾਰੀਆਂ ਲਾਉਣੀਆਂ ਈਂ ।
ਡੂੰਘੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ,
ਵਾਂਗਰ ਟੋਭਿਆਂ ਬਾਘੀਆਂ ਪਾਉਣੀਆਂ ਈਂ ।
ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਨਾ ਹਸਤੀ ਦੇ ਸਾਗਰਾਂ ਵਿਚ,
ਤੇਰੇ ਹੱਥ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਆਉਣੀਆਂ ਈਂ ।
ਲੰਗਰ ਹੋ, ਜਾਂ ਰੂਪ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦਾ ਧਾਰ,
ਜੋ ਕੁਛ ਵੀ ਤੇਰੀਆਂ ਭਾਉਣੀਆਂ ਈਂ ।

੩੧੨

ਦਿਲਾ ਮੇਰਿਆ, ਰੱਬ ਦੀ ਸਹੁੰ ਤੈਨੂੰ,
ਤੂੰ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮਨੋਂ ਵਿਸਾਰਿਆ ਏ ।
ਸੁਬ੍ਹਾ ਸ਼ਾਮ ਤੂੰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੈਂ,
ਨਿਹਫਲ ਕੀਮਤੀ ਵਕਤ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਏ ।
ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ ਹੋ ਕੇ,
ਦਿਲ ਫੇਰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਹੰਕਾਰਿਆ ਏ ।
ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਏ ਹਵਾ ਦਾ ਜਿਵੇਂ ਝੌਂਕਾ,
ਫੋਕਾ ਇਹਨੇ ਪਸਾਰ ਪਸਾਰਿਆ ਏ ।

੩੧੩

ਪੀਵੇਂ ਸ਼ਾਮੀਂ ਸ਼ਰਾਬ ਤੂੰ ਗ਼ਾਫ਼ਿਲੀ ਦੀ,
ਤੈਨੂੰ ਓਹਦੀਆਂ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਮਸਤੀਆਂ ਨੇ ।
ਤੇਰੀ ਅਕਲ ਨੂੰ ਜੰਦਰੇ ਵੱਜ ਜਾਂਦੇ,
ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਪਸਤੀਆਂ ਨੇ ।
ਪਿਆਲਾ ਅਰਸ਼ ਦਾ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ,
ਪਾਈਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿੱਚ ਖਰਮਸਤੀਆਂ ਨੇ ।
ਵੇਖ, ਸਮਝ ਲੈ ਓਹਦੀ ਤਾਸੀਰ ਮਾੜੀ,
ਗਰਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਪੀਤਿਆਂ ਹਸਤੀਆਂ ਨੇ ।

੩੧੪

ਚਾਹੇਂ ਤਲਖ਼ੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਆਉਣ ਤੈਨੂੰ,
ਸਰਲ ਤੇਰਾ ਹਰ ਕੰਮ ਤੇ ਕਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੁਖੀ ਹੋਵੇ,
ਦਿਲ ਤੇ ਨਾ ਨਮੋਸ਼ੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਜੀਣਾ ਸਿੱਖ ਸੰਤੋਖ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਾ,
ਤੇਰਾ ਆਸਰਾ ਸਬਰ ਕਰਾਰ ਹੋਵੇ ।
ਬੱਝਾ ਆਦਮੀ ਹਿਰਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਹੜਾ,
ਨਿੱਤ ਨਿੱਤ ਉਹ ਖੱਜਲ ਖਵਾਰ ਹੋਵੇ ।

੩੧੫

ਲੱਖ ਮੂੰਹ ਛੁਪਾ ਕੇ ਰਹੁ ਬੈਠਾ,
ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰੀਂ ਆਉਨਾ ਏਂ ।
ਗੁੱਝਾ ਭੇਦ ਵੀ ਤੈਥੋਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਗੁੱਝਾ,
ਏਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਛੁਪਾਉਨਾ ਏਂ ।
ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਮ੍ਹਾਂ, ਫ਼ਾਨੂਸ ਵਿਚ ਹੋਏ ਜਗਦੀ,
ਬੈਠਾ ਅੰਦਰੋਂ ਝਾਤੀਆਂ ਪਾਉਨਾ ਏਂ ।
ਸਾਈਆਂ ! ਸੈਆਂ ਲਿਬਾਸਾਂ ਦੇ ਪਰਦਿਆਂ 'ਚੋਂ,
ਨੰਗਾ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵਿਖਾਉਨਾ ਏਂ ।

੩੧੬

ਗ਼ਮਾਂ ਕੁੱਠੜੇ ਮੇਰੇ ਜਹਾਨ ਅੰਦਰ,
ਤੇਰੇ ਬਾਝੋਂ ਨਾ ਸਾਈਆਂ ਗ਼ਮਖ਼ਾਰ ਮੇਰਾ ।
ਜਿਹੜਾ ਮੈਂਡੜੇ ਹਾਲ ਦਾ ਹੈ ਮਹਿਰਮ,
ਇੱਕ ਤੂੰ ਹੀ ਇਕੱਲੜਾ ਯਾਰ ਮੇਰਾ ।
ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਪਰਖਿਆ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ,
ਮਿਲਿਆ ਕੋਈ ਨਾ ਗ਼ਮਗੁਸਾਰ ਮੇਰਾ ।
ਤੂੰ ਹੀ ਓਟ ਹੈਂ ਇੱਕ ਨਿਓਟਿਆਂ ਦੀ,
ਯਾਰ ਇੱਕ ਤੂੰਹੀਓਂ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਮੇਰਾ ।

੩੧੭

ਸੋਨੇ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਦਿਨੇ ਰਾਤੀਂ,
ਫਿਰਦਾ ਕਿਉਂ ਤੂੰ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰਦਾ ਏਂ ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਮੋਸ਼ੀ ਦੇ ਕੀ ਹਾਸਲ,
ਕਾਹਨੂੰ ਗ਼ਾਫ਼ਿਲਾ ਪੈਰ ਪਸਾਰਦਾ ਏਂ ।
ਚਾਰ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਤੈਂਡੜੀ ਜ਼ਿੰਦਗਾਨੀ,
ਤੂੰ ਤਾਂ ਏਥੇ ਮਹਿਮਾਨ ਦਿਨ ਚਾਰ ਦਾ ਏਂ ।
ਵਾਂਗ ਬੁਲਬੁਲੇ ਤੂੰ ਫ਼ਨਾਹ ਹੋਣਾ,
ਫੇਰ ਸ਼ੇਖੀਆਂ ਕੀ ਬਘਾਰਦਾ ਏਂ ।

੩੧੮

ਤੂੰ ਹਸਤੀ ਦੇ ਲਹਿਰਦੇ ਸਾਗਰਾਂ ਵਿੱਚ,
ਕੱਖ ਕਾਨ ਤੇ ਖ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਛ ਨਾ ।
ਤਰਦੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗਰਾਂ ਫੁੱਟ ਜਾਏ,
ਸਾਹ ਚਾਰ ਲਾਚਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਛ ਨਾ ।
ਜਾਲ ਗ਼ਾਫ਼ਿਲੀ ਦਾ ਤਾਰ ਤਾਰ ਕਰ ਦੇ,
ਇਹ ਇਕ ਔਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਛ ਨਾ ।
ਹੋਇਆ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਵਿਚ ਕਿਓਂ ਫਸਿਆ,
ਇਹ ਝੂਠੇ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਛ ਨਾ ।

੩੧੯

ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਤੇਰੀ ਹੈ ਜ਼ਿੰਦਗਾਨੀ,
ਦੁੱਖ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਾਸ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਏਂ ।
ਬਿਨਾਂ ਲੋੜ ਤੇ ਸੋਚਿਆਂ ਸਮਝਿਆਂ ਹੀ,
ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਇਹ ਕਿਉਂ ਉਠਾਉਂਦਾ ਏਂ ।
ਅੱਜ ਹਿਰਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੇ ਵੇਖੇਂ,
ਬੱਧਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਜਾਨ ਖਪਾਉਂਦਾ ਏਂ ।
ਤੇਰੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਕਰੇ ਨਾ ਤੰਗ ਚਿੰਤਾ,
ਜੀਹਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਜੀਅ ਕਲਪਾਉਂਦਾ ਏਂ ।

੩੨੦

ਜ਼ਰਾ ਦੱਸ ਤਾਂ ਸਹੀ ਓ, ਬੇ-ਅਕਲਾ,
ਮੁੱਖ ਰੱਬ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਕਿਓਂ ਮੋੜਿਆ ਈ ।
ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਮਾਲ ਦੌਲਤਾਂ ਨਾਲ,
ਰਿਸ਼ਤਾ ਪਾਗ਼ਲਾਂ ਵਾਂਗਰਾਂ ਜੋੜਿਆ ਈ ।
ਘਾਟਾ ਵਾਧਾ ਖ਼ੁਦਾ ਦੇ ਹੱਥ ਹੁੰਦਾ,
ਕਦੇ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਲੋੜਿਆ ਈ ।
ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਓਸਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਹੋਰਨਾਂ ਤੇ,
ਸਾੜੇ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਬੋੜਿਆ ਈ ।

੩੨੧

ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰਾ, ਰੱਬ ਦੀ ਸੌਂਹ ਮੈਨੂੰ,
ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡਾ ਨਾਦਾਨ ਹੈਂ ਤੂੰ ।
ਚਾਰ ਸਾਹਾਂ ਦਾ ਰੇੜਕਾ ਜ਼ਿੰਦਗਾਨੀ,
ਦੋਂਹ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਏਥੇ ਮਹਿਮਾਨ ਹੈਂ ਤੂੰ ।
ਜਾਏਂ ਪੁੱਜ ਵੀ ਕਿਧਰੇ ਬੁਲੰਦੀਆਂ ਤੇ,
ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਵਿਚ ਅਸਮਾਨ ਹੈਂ ਤੂੰ ।
ਫਿਰ ਵੀ, ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਜੋ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ,
ਕਿਣਕਾ ਖ਼ਾਕ ਦਾ ਇਕ ਬੇਜਾਨ ਹੈਂ ਤੂੰ ।

੩੨੨

ਚਿੱਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਤੇਰਾ ਜੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ,
ਕਰਨੀ ਪਏ ਨਾ ਤੈਨੂੰ ਗਦਾਈ ਕਿਧਰੇ ।
ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਤੇ ਭੁੱਲ ਕੇ ਵੀ,
ਕਰ ਬੈਠਣਾ ਨਾ ਪਾਰਸਾਈ ਕਿਧਰੇ ।
ਜਾਮ ਆਖ਼ਰੀ ਤਿਪ ਤਕ ਪੀ ਕੇ ਵੇਖ,
ਹੋਵੇ ਦਿਲ ਦੀ ਜੇ ਸਫ਼ਾਈ ਕਿਧਰੇ ।
ਮੈਖ਼ਾਨਿਉਂ ਤੂੰ ਯਾਰਾ ਯਾਦ ਰੱਖੀਂ,
ਇੱਕ ਪਲ ਨਾ ਲਈਂ ਜੁਦਾਈ ਕਿਧਰੇ ।

੩੨੩

ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੈ ਗ਼ਾਫ਼ਿਲੀ ਵਿਚ,
ਤੂੰ ਭੁਲਿਆ ਏਂ ਤੇਰੀ ਕੀ ਹਸਤੀ ।
ਝੂਠੇ ਫੋਕੇ ਹੰਕਾਰ ਦੀ ਪੀ ਮਦਰਾ,
ਚੜ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੈਨੂੰ ਸਦਾ ਮਸਤੀ ।
ਭਾਵੇਂ ਭਾਂਬੜਾਂ ਵਾਂਗ ਤੂੰ ਮੱਚ ਉੱਚਾ,
ਤੇਰੀ ਫੇਰ ਵੀ ਕੱਖ ਨਾ ਸਮਝ ਹਸਤੀ ।
ਇਹ ਸਰਕਸ਼ੀ ਕਦੇ ਨਾ ਰਾਸ ਆਏ,
ਹੁੰਦਾ ਓੜਕ ਨੂੰ ਇਹਦਾ ਅੰਜਾਮ ਪਸਤੀ ।

੩੨੪

ਕਿਧਰੇ ਸਰੂ, ਚੰਬੇਲੀ ਦਾ ਫੁੱਲ ਕਿਧਰੇ,
ਕਿਧਰੇ ਖਿੜਿਆ ਤੂੰ ਫੁੱਲ ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਏਂ ।
ਭੌਂਦਾ ਫਿਰੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਉਜਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ,
ਸਾਥੀ ਚਮਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਸੁਰਖ਼ਾਬ ਦਾ ਏਂ ।
ਕਿਧਰੇ ਦੀਵੇ ਦਾ ਲਿਸ਼ਕਦਾ ਨੂਰ ਹੈਂ ਤੂੰ,
ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਤੂੰ ਇਤਰ ਸ਼ਬਾਬ ਦਾ ਏਂ ।
ਕਿਧਰੇ ਚਮਨ ਅੰਦਰ ਕਿਧਰੇ ਮਹਿਫਲਾਂ ਵਿੱਚ,
ਫਿਰਦਾ ਛਲਕਦਾ ਜਾਮ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਏਂ ।

੩੨੫

ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਦੇ ਤੂੰ ਮੁੱਖ ਮੋੜੇਂ,
ਕਦੇ ਹੁੰਦਾ ਏਂ ਦਿਲ ਆਜ਼ਾਰ ਤੂੰਹੀਓਂ ।
ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰਹੀਓਂ ਹੀ ਇੱਕ ਗ਼ਮਖਾਰ ਮੇਰਾ,
ਇੱਕ ਯਾਰ ਮੇਰਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਤੂੰਹੀਓਂ ।
ਘੁੰਮ, ਫਿਰ ਅਜਮਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ,
ਰੱਬਾ ਪਾਪੀਆਂ ਦਾ ਬਖ਼ਸ਼ਣਹਾਰ ਤੂੰਹੀਓਂ ।
ਜਿੱਥੇ ਤੱਕਿਆ ਕੋਈ ਲਾਚਾਰ ਬੰਦਾ,
ਬਣ ਕੇ ਬਹੁੜਿਆ ਏਂ ਮਦਦਗਾਰ ਤੂੰਹੀਓਂ ।

੩੨੬

ਦੀਨ ਛੱਡਿਆ 'ਸਰਮਦਾ' ਹੱਦ ਹੋ ਗਈ,
ਕਿਵੇਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਰੁਸਵਾ ਕੀਤਾ ।
ਕਿੱਥੇ ਰੀਝਿਓਂ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖੀਆਂ ਤੇ,
ਕਾਫ਼ਿਰ ਉੱਤੇ ਈਮਾਨ ਫ਼ਿਦਾ ਕੀਤਾ ।
ਨਾਲ ਆਜਿਜ਼ੀ ਅਤੇ ਅਧੀਨਗੀ ਦੇ,
ਭੇਂਟ ਸਾਰਾ ਹੀ ਮਾਲ ਮਤਾਅ ਕੀਤਾ ।
ਓਸ, ਬੁੱਤ-ਪ੍ਰਸਤ ਨੂੰ ਟੇਕ ਮੱਥੇ,
ਤੂੰ ਤਾਂ ਕਾਫ਼ਿਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਖ਼ੁਦਾ ਕੀਤਾ ।

੩੨੭

ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੀਕਰ ਹਿਰਸ ਚੰਬੜੀ ਏ,
ਤੈਨੂੰ ਬੜਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੈ, ਕੀ ਹੋਇਆ ?
ਝਾਤੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮਿੱਤਰਾ ਵੇਖ ਤਾਂ ਸਹੀ,
ਤੂੰ ਕੀ ਤੋਂ ਆਣ ਕੇ ਕੀ ਹੋਇਆ ?
ਫੰਦਾ ਗ਼ਾਫ਼ਿਲੀ ਦਾ ਤਾਰ ਤਾਰ ਕਰ ਦੇ,
ਕਿਧਰੇ ਫਸ ਵੀ ਗਿਉਂ ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਇਆ ।
ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਹਿਰਸ ਨੇ ਕੈਦ ਤੈਨੂੰ,
ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ ਕੀ ਹੋਇਆ ?

੩੨੮

ਦਿਲਾ ਮੇਰਿਆ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਦੇ ਨਾਲ,
ਫਿਰਦਾ ਬਹੁਤ ਹੈਂ ਤੂੰ ਗ਼ਮਗ਼ੀਨ ਹੋਇਆ ।
ਕਿਉਂ ਨਾ ਸਬਰ ਸਬੂਰੀ ਦਾ ਪਕੜ ਦਾਮਨ,
ਫਿਕਰ ਮੇਟ ਕੇ ਪੁਰ ਤਸਕੀਨ ਹੋਇਆ ।
ਹੋ ਕੇ ਨੰਗ ਜਹਾਨ ਦਾ ਫਿਰੇਂ ਭੌਂਦਾ,
ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਤੂੰ ਜ਼ੇਰਿ-ਜ਼ਮੀਨ ਹੋਇਆ ।
ਧੱਬਾ ਦਾਮਨ ਤੇ ਜੋ ਬਦਨਾਮੀਆਂ ਦਾ,
ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਬੋਝ ਸੰਗੀਨ ਹੋਇਆ ।

੩੨੯

ਮੇਰੇ ਦਿਲਾ ਤੂੰ ਏਸ ਜਹਾਨ ਅੰਦਰ,
ਫਿਰੀ ਜਾਂਦਾ ਏਂ ਜਿਵੇਂ ਗੁਮਰਾਹ ਹੋਇਆ ।
ਇਓਂ ਜਾਪਦਾ ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਦੇ ਨਾਲ,
ਤੇਰਾ ਚਿਰਾਂ ਦਾ ਕਿਧਰੇ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ।
ਚਾਹੁੰਦਾ ਵੇਖਣਾ ਹਾਂ ਇਹਨਾਂ ਫਾਹੀਆਂ 'ਚੋਂ,
ਤੈਨੂੰ ਛੇਤੀ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਰਿਹਾ ਹੋਇਆ ।
ਇਸ ਵੇਲੇ ਤੂੰ ਗ਼ਮ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਏਂ,
ਪੀੜਾਂ ਨਾਲ ਪਰੋਤਾ ਹਰ ਸਾਹ ਹੋਇਆ ।

੩੩੦

ਇਕ ਨਿਮਖ ਵੀ ਨਾ ਖਹਿੜਾ ਛੱਡਿਆ ਏ,
ਲੋਭ, ਲਾਲਸਾ, ਹਿਰਸ ਹਵਾ ਤੇਰਾ ।
ਕੀਤੇ ਐਬਾਂ ਦੇ ਫ਼ਿਕਰ ਹੰਦੇਸੜੇ ਨੇ,
ਸੌਖਾ ਹੋਣ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਸਾਹ ਤੇਰਾ ।
ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਮੂਰਖ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ,
ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਹਾਲ ਤਬਾਹ ਤੇਰਾ ।
ਬਣਨਾ ਆਦਮੀ ਸੀ ਕੁੱਤਾ ਬਣ ਗਿਉਂ ਤੂੰ,
ਕਿਹੜਾ ਭਲਾ ਹੁਣ ਕਰੇ ਵਿਸਾਹ ਤੇਰਾ ।

੩੩੧

ਸੁੱਤਾ ਗ਼ਾਫ਼ਿਲੀ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਘੂਕ ਹੋਇਆ,
ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਓਂ ।
ਯਾਦ ਰੱਖ ਕਿ ਬਿਨਾ ਨਮੋਸ਼ੀਆਂ ਦੇ,
ਦੇਵੇ ਗ਼ਾਫ਼ਿਲੀ ਕੋਈ ਵੀ ਸਮਰ ਨਹੀਓਂ ।
ਯਾਰ ਪੁੱਜ ਗਏ ਹੋਰ ਤਾਂ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਤੇ,
ਤੂੰ ਅਜੇ ਆਰੰਭਿਆ ਸਫ਼ਰ ਨਹੀਓਂ ।
ਤੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪਾਣੀ ਤੇ ਲੀਕ ਵਰਗੀ,
ਤੇਰੀ ਪਈ ਪਰ ਏਸ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਓਂ ।

੩੩੨

ਪਿਆ ਹਿਰਸ ਦਾ ਇੱਕ ਦਰਿਆ ਵਗਦਾ,
ਫਸਿਆ ਤੂੰ ਓਹਦੇ ਘੁੰਮਣਘੇਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ।
ਰਾਤ ਗ਼ਾਫ਼ਿਲੀ ਦੀ ਤੂੰ ਹੈਂ ਘੂਕ ਸੁੱਤਾ,
ਬੜੀ ਦੇਰ ਹੈ ਅਜੇ ਸਵੇਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ।
ਗੁਜ਼ਰ ਗਈ ਜਵਾਨੀ ਹੈ ਗ਼ਾਫ਼ਿਲੀ ਵਿੱਚ,
ਫਸਿਆ ਹੁਣ ਬੁੜ੍ਹਾਪੇ ਦੇ ਫੇਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ।
ਅਜੇ ਵਕਤ ਹੈ, ਰੱਬ ਤੋਂ ਮਿਹਰ ਮੰਗੇਂ,
ਪੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਨਹੀਂ ਮੇਰ ਤੇਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ।

੩੩੩

ਵਾਏ ਵਗਦੀਏ ਸੁਬ੍ਹਾ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ,
"ਮਿਰਜ਼ਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ" ਨੂੰ ਦਈਂ ਪੈਗ਼ਾਮ ਮੇਰਾ ।
ਆਖੀਂ "ਅਰਸ਼ਾਂ ਤੇ ਝੂਲਦਾ ਚੱਲਦਾ ਰਹੇ,
ਝੰਡਾ, ਸਿੱਕਾ ਤੇ ਦਬਦਬਾ, ਨਾਮ ਤੇਰਾ ।
ਨਾਲ ਤਾਰਿਆਂ ਝੋਲੀਆਂ ਭਰ ਸਕਦਾ,
ਦਿਰਮ ਮੰਗੇ ਫਿਰ ਕਿਓਂ ਗ਼ੁਲਾਮ ਤੇਰਾ ।
ਸਾਈਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਤੂੰ "ਸੂਰਜ",
ਦੱਮਾਂ ਬਾਝ ਹਾਂ ਮੈਂ ਖ਼ੁੱਦਾਮ ਤੇਰਾ ।"

੩੩੪

"ਸਰਮਦ" ਵਿੱਚ ਜਹਾਨ ਦੇ ਹੋਇਆ ਰੋਸ਼ਨ,
ਹਰ ਸੂ ਗੰਜਿਆ ਏ ਨੇਕ ਨਾਮ ਤੇਰਾ ।
ਮੁੱਖ ਮੋੜਕੇ ਕੁਫ਼ਰ ਦੇ ਮਜ਼੍ਹਬ ਵੱਲੋਂ,
ਝੁਕਿਆ ਦਿਲ ਹੈ ਵੱਲ ਇਸਲਾਮ ਤੇਰਾ ।
ਕਿਹੜੀ ਵੇਖੀ ਰਸੂਲ ਵਿੱਚ ਊਣਤਾਈ ?
ਹੋਇਆ ਕਿਓਂ ਈਮਾਨ ਬਦਨਾਮ ਤੇਰਾ ?
ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਓਂ ਲਛਮਣ ਦੀ ਕਿਵੇਂ ਪੂਜਾ,
ਮੁਰਸ਼ਦ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਤੇਰਾ ।

 

To veiw this site you must have Unicode fonts. Contact Us

punjabi-kavita.com